Chapter 17 verses with meaning
-
Verse 17.1 · ArjunaOpen →
अर्जुन उवाच ।
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥arjuna uvāca |
ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ |
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ ||अर्जुन बोले: हे कृष्ण! जो लोग शास्त्र-विधि को छोड़कर भी श्रद्धा के साथ पूजा करते हैं, उनकी निष्ठा कैसी है? सात्त्विक, राजसी या तामसी?
Arjuna said: O Krishna, what is the position of those who set aside scriptural rules yet worship with faith? Is it sattva (goodness), rajas (passion) or tamas (darkness)?
-
Verse 17.2 · Sri KrishnaOpen →
श्रीभगवानुवाच ।
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥śrībhagavānuvāca |
trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā |
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu ||श्रीभगवान बोले: देहधारियों की श्रद्धा उनके स्वभाव से उत्पन्न होती है और वह तीन प्रकार की होती है, सात्त्विक, राजसी और तामसी। उसके बारे में सुनो।
The Blessed Lord said: The faith of embodied beings, born of their own nature, is of three kinds: sattvic, rajasic and tamasic. Hear about it.
-
Verse 17.3 · Sri KrishnaOpen →
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata |
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ ||हे भारत! हर व्यक्ति की श्रद्धा उसके अंतःकरण के अनुरूप होती है। मनुष्य श्रद्धामय है; जिसकी जैसी श्रद्धा है, वह वैसा ही है।
O Bharata (Arjuna), everyone's faith matches their inner nature. A person is made of faith; whatever one's faith is, that indeed is what one is.
-
Verse 17.4 · Sri KrishnaOpen →
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ ||सात्त्विक लोग देवताओं की पूजा करते हैं, राजसी लोग यक्षों और राक्षसों की, और तामसी लोग प्रेतों और भूतगणों की पूजा करते हैं।
Sattvic people worship the gods; rajasic people worship yakshas and rakshasas (powerful spirits and demons); and tamasic people worship ghosts and hosts of spirits.
-
Verse 17.5 · Sri KrishnaOpen →
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |
dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ||जो लोग शास्त्र में न बताए गए घोर तप करते हैं, जो दंभ और अहंकार से युक्त हैं तथा कामना, आसक्ति और बल के घमंड से भरे हैं,
Those who perform severe austerities not sanctioned by scripture, driven by hypocrisy and ego, and impelled by the force of desire and attachment,
-
Verse 17.6 · Sri KrishnaOpen →
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ |
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ||और जो विवेकहीन होकर शरीर के तत्वों को तथा शरीर के भीतर स्थित मुझ परमात्मा को भी कष्ट देते हैं, उन्हें आसुरी निश्चय वाला जानो।
senselessly tormenting the elements of the body and me who dwell within the body, know them to be of demoniac resolve.
-
Verse 17.7 · Sri KrishnaOpen →
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ |
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu ||सबको प्रिय लगने वाला भोजन भी तीन प्रकार का होता है, और उसी तरह यज्ञ, तप और दान भी। अब इनके भेद सुनो।
Even the food that people like is of three kinds, and so are sacrifice, austerity and charity. Hear now how they differ.
-
Verse 17.8 · Sri KrishnaOpen →
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ |
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ ||आयु, सत्त्व, बल, आरोग्य, सुख और प्रसन्नता बढ़ाने वाले, रसीले, चिकने, पौष्टिक और मन को अच्छे लगने वाले भोजन सात्त्विक लोगों को प्रिय होते हैं।
Foods that increase life, vitality, strength, health, happiness and contentment, and that are tasty, mild, nourishing and pleasing to the heart, are dear to sattvic people.
-
Verse 17.9 · Sri KrishnaOpen →
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ |
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ ||कड़वे, खट्टे, अधिक नमकीन, बहुत गरम, तीखे, रूखे और जलन पैदा करने वाले भोजन राजसी लोगों को प्रिय होते हैं, जो दुःख, शोक और रोग देते हैं।
Foods that are bitter, sour, salty, very hot, pungent, dry and burning are liked by rajasic people; they bring pain, grief and disease.
-
Verse 17.10 · Sri KrishnaOpen →
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat |
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ||जो भोजन बहुत देर का पड़ा हुआ, स्वादहीन, दुर्गंधयुक्त, बासी, जूठा और अपवित्र हो, वह तामसी लोगों को प्रिय होता है।
Food that is stale, tasteless, putrid, left overnight, the leftovers of others and impure is dear to tamasic people.
-
Verse 17.11 · Sri KrishnaOpen →
अफलाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥aphalāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate |
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ||जो यज्ञ शास्त्र-विधि के अनुसार, फल की इच्छा न रखने वाले लोगों द्वारा, केवल यह मानकर कि इसे करना ही कर्तव्य है, मन को स्थिर करके किया जाता है, वह सात्त्विक है।
Sacrifice performed according to scriptural rules by those who seek no reward, with the mind set firmly on the thought that it simply ought to be done, is sattvic.
-
Verse 17.12 · Sri KrishnaOpen →
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat |
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ||परंतु हे भरतश्रेष्ठ! जो यज्ञ फल को ध्यान में रखकर या केवल दिखावे के लिए किया जाता है, उसे राजसी समझो।
But sacrifice performed with an eye on the reward, or merely for show, know that to be rajasic, O best of the Bharatas.
-
Verse 17.13 · Sri KrishnaOpen →
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam |
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ||जो यज्ञ विधि के बिना, अन्नदान के बिना, मंत्रों के बिना, दक्षिणा के बिना और श्रद्धा के बिना किया जाता है, उसे तामसी कहा जाता है।
Sacrifice done without following the rules, without distributing food, without sacred chants, without offering gifts to the priests and without faith is called tamasic.
-
Verse 17.14 · Sri KrishnaOpen →
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam |
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||देवता, ब्राह्मण, गुरु और ज्ञानीजनों का सम्मान, पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा, यह शरीर का तप कहलाता है।
Honouring the gods, the twice-born, teachers and the wise, together with cleanliness, straightforwardness, celibacy and non-violence, is called austerity of the body.
-
Verse 17.15 · Sri KrishnaOpen →
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat |
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate ||जो वाणी किसी को उद्वेग न दे, सच्ची, प्रिय और हितकारी हो, तथा नियमित स्वाध्याय का अभ्यास, यह वाणी का तप कहलाता है।
Speech that causes no distress and is truthful, pleasant and beneficial, along with the regular practice of scriptural study, is called austerity of speech.
-
Verse 17.16 · Sri KrishnaOpen →
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ||मन की प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्म-संयम और भावों की शुद्धि, यह मन का तप कहलाता है।
Serenity of mind, gentleness, silence, self-control and purity of feeling: this is called austerity of the mind.
-
Verse 17.17 · Sri KrishnaOpen →
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ |
aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate ||जब फल की इच्छा न रखने वाले, स्थिर मन के लोग परम श्रद्धा के साथ यह तीनों प्रकार का तप करते हैं, तो उसे सात्त्विक कहा जाता है।
When this threefold austerity is practised with supreme faith by steady people who seek no reward, it is called sattvic.
-
Verse 17.18 · Sri KrishnaOpen →
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat |
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam ||जो तप सत्कार, मान और पूजा पाने के लिए दिखावे के साथ किया जाता है, उसे यहाँ राजसी कहा गया है; वह चंचल और अस्थायी होता है।
Austerity performed with show, to gain respect, honour and reverence, is called rajasic here; it is unsteady and does not last.
-
Verse 17.19 · Sri KrishnaOpen →
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam ||जो तप मूर्खतापूर्ण हठ से, अपने को पीड़ा देकर, या किसी दूसरे का नाश करने के लिए किया जाता है, वह तामसी कहा गया है।
Austerity performed out of foolish stubbornness, by torturing oneself, or in order to harm another, is declared to be tamasic.
-
Verse 17.20 · Sri KrishnaOpen →
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe |
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam ||जो दान केवल यह मानकर कि देना कर्तव्य है, उचित स्थान, समय और योग्य व्यक्ति को, बदले में उपकार की आशा के बिना दिया जाता है, वह सात्त्विक माना गया है।
A gift given simply because giving is right, to one who can do nothing in return, at the proper place and time and to a worthy person, is considered sattvic.
-
Verse 17.21 · Sri KrishnaOpen →
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ |
dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam ||परंतु जो दान बदले में उपकार पाने के लिए, या किसी फल की इच्छा से, या मन में कष्ट मानकर दिया जाता है, वह राजसी माना गया है।
But a gift given expecting something in return, or with a reward in view, or given grudgingly, is considered rajasic.
-
Verse 17.22 · Sri KrishnaOpen →
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate |
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam ||जो दान अनुचित स्थान और समय में, अयोग्य लोगों को, बिना सम्मान के या तिरस्कार के साथ दिया जाता है, वह तामसी कहा गया है।
A gift given at the wrong place and time, to unworthy people, without respect or with contempt, is declared tamasic.
-
Verse 17.23 · Sri KrishnaOpen →
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ |
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā ||ॐ तत् सत्, ये तीन नाम ब्रह्म के बताए गए हैं। इन्हीं से प्राचीन काल में ब्राह्मणों, वेदों और यज्ञों की रचना हुई।
'Om Tat Sat' is remembered as the threefold designation of Brahman (the Absolute). By it, in ancient times, the Brahmanas, the Vedas and sacrifices were ordained.
-
Verse 17.24 · Sri KrishnaOpen →
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ |
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām ||इसलिए वेद के मानने वालों के शास्त्र-विधि से किए जाने वाले यज्ञ, दान और तप के कर्म सदा ॐ का उच्चारण करके ही आरंभ होते हैं।
Therefore those who follow the Vedas always begin their acts of sacrifice, charity and austerity, as laid down in the scriptures, by uttering 'Om'.
-
Verse 17.25 · Sri KrishnaOpen →
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ |
dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ ||मोक्ष चाहने वाले लोग तत् का उच्चारण करके, फल की इच्छा न रखते हुए, अनेक प्रकार के यज्ञ, तप और दान के कर्म करते हैं।
Uttering 'Tat', seekers of liberation perform various acts of sacrifice, austerity and charity without aiming at any reward.
-
Verse 17.26 · Sri KrishnaOpen →
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate |
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate ||सत् शब्द का प्रयोग सत्य भाव और श्रेष्ठ भाव के लिए किया जाता है, और हे पार्थ! प्रशंसनीय कर्मों के लिए भी सत् शब्द प्रयुक्त होता है।
The word 'Sat' is used to mean reality and goodness; and likewise, O Partha, it is used for praiseworthy actions.
-
Verse 17.27 · Sri KrishnaOpen →
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate |
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate ||यज्ञ, तप और दान में दृढ़ स्थिति को भी सत् कहा जाता है, और इनके लिए किया गया कर्म भी सत् ही कहलाता है।
Steadfastness in sacrifice, austerity and charity is also called 'Sat', and any action done for such purposes is likewise called 'Sat'.
-
Verse 17.28 · Sri KrishnaOpen →
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha ||हे पार्थ! बिना श्रद्धा के किया गया हवन, दिया गया दान, तपा गया तप या कोई भी कर्म असत् कहलाता है; उसका न इस लोक में कोई फल है, न परलोक में।
Whatever is offered, given, practised as austerity or done without faith is called 'asat' (unreal), O Partha; it is of no value either here or hereafter.
Completed Chapter 17?
Light a diya, add a note, or share this chapter.
Spotted an error? Suggest a correction.
About Chapter 17 — Shraddhatraya Vibhaga Yoga
Arjuna asks about people who worship with faith but without following scriptural rules. Krishna explains that every person's faith takes the shape of their inner nature and is of three kinds: sattvic (pure), rajasic (passionate) and tamasic (dull). He then applies this threefold division to food, sacrifice, austerity and charity, showing how the same outward act can be pure, self-seeking or careless depending on the motive and manner behind it. He describes austerity of body, speech and mind. The chapter ends with the sacred formula Om Tat Sat, explaining how each word is used in sacred acts, and declares that whatever is done without faith is called asat, of no value here or hereafter.
अर्जुन पूछते हैं कि जो लोग शास्त्र-विधि छोड़कर श्रद्धा से पूजा करते हैं, उनकी स्थिति क्या है। श्रीकृष्ण बताते हैं कि हर व्यक्ति की श्रद्धा उसके स्वभाव के अनुसार सात्त्विक, राजसी या तामसी होती है। फिर वे आहार, यज्ञ, तप और दान के तीन-तीन भेद समझाते हैं तथा शरीर, वाणी और मन के तप का वर्णन करते हैं। अंत में ॐ तत् सत् के अर्थ और प्रयोग को बताकर कहते हैं कि बिना श्रद्धा के किया गया कर्म असत् है।