Bhagavad Gita · Chapter 3 of 18

Karma Yoga कर्मयोग

The Yoga of Action 43 verses

Chapter 3 verses with meaning

  1. Verse 3.1 · ArjunaOpen →

    अर्जुन उवाच ।
    ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
    तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥

    arjuna uvāca |
    jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |
    tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||

    अर्जुन ने कहा: हे जनार्दन! यदि आप कर्म से बुद्धि (ज्ञान) को श्रेष्ठ मानते हैं, तो हे केशव! आप मुझे इस भयंकर कर्म में क्यों लगा रहे हैं?

    Arjuna said: O Janardana (Krishna), if You consider understanding to be superior to action, then why, O Keshava (Krishna), do You urge me into this dreadful deed?

  2. Verse 3.2 · ArjunaOpen →

    व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
    तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥

    vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |
    tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām ||

    आपके मिले-जुले से वचनों से मेरी बुद्धि भ्रमित-सी हो रही है। इसलिए निश्चय करके मुझे वह एक बात बताइए, जिससे मेरा कल्याण हो।

    Your words seem mixed and contradictory, and they appear to confuse my mind. Please tell me, decisively, the one path by which I may reach the highest good.

  3. Verse 3.3 · Sri KrishnaOpen →

    श्रीभगवानुवाच ।
    लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
    ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥

    śrībhagavānuvāca |
    loke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |
    jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām ||

    श्रीभगवान ने कहा: हे निष्पाप अर्जुन! इस संसार में दो प्रकार की निष्ठा मैंने पहले बताई है — विचारशील ज्ञानियों के लिए ज्ञानयोग और कर्मशील योगियों के लिए कर्मयोग।

    The Blessed Lord said: O sinless one (Arjuna), I have long ago taught that there are two paths in this world: the path of knowledge for those inclined to reflection (Sankhya), and the path of action for those inclined to work (yogis).

  4. Verse 3.4 · Sri KrishnaOpen →

    न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
    न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥

    na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |
    na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||

    केवल कर्म आरम्भ न करने से मनुष्य निष्कर्मता (कर्म-बंधन से मुक्ति) नहीं पाता, और न ही केवल त्याग कर देने से उसे सिद्धि मिलती है।

    A person does not reach freedom from action merely by not starting any work, nor does one attain perfection simply by giving things up.

  5. Verse 3.5 · Sri KrishnaOpen →

    न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
    कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥

    na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
    kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||

    कोई भी मनुष्य एक क्षण भी बिना कर्म किए नहीं रह सकता, क्योंकि प्रकृति से उत्पन्न गुण हर प्राणी को विवश होकर कर्म करने पर बाध्य करते हैं।

    No one can remain even for a moment without doing something. Every being is driven to act, whether it wishes or not, by the qualities (gunas) born of nature.

  6. Verse 3.6 · Sri KrishnaOpen →

    कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
    इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥

    karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |
    indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||

    जो कर्मेन्द्रियों को रोककर बैठ जाता है, पर मन में विषयों का ही चिन्तन करता रहता है, वह मूढ़ है और उसे पाखंडी (मिथ्याचारी) कहा जाता है।

    One who restrains the organs of action but sits mentally dwelling on sense objects is deluded, and is called a hypocrite.

  7. Verse 3.7 · Sri KrishnaOpen →

    यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
    कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥

    yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |
    karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ||

    परंतु हे अर्जुन! जो मन से इन्द्रियों को वश में करके, आसक्ति छोड़कर कर्मेन्द्रियों द्वारा कर्मयोग करता है, वही श्रेष्ठ है।

    But one who controls the senses with the mind, O Arjuna, and without attachment engages the organs of action in the yoga of action, is far superior.

  8. Verse 3.8 · Sri KrishnaOpen →

    नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
    शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥

    niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |
    śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||

    तुम अपना नियत कर्म करो, क्योंकि कर्म न करने से कर्म करना श्रेष्ठ है। कर्म के बिना तो तुम्हारे शरीर का निर्वाह भी नहीं हो सकता।

    Do your prescribed duty, for action is better than inaction. Without action, even the upkeep of your body would not be possible.

  9. Verse 3.9 · Sri KrishnaOpen →

    यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
    तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥

    yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |
    tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||

    यज्ञ के लिए किए गए कर्म के अतिरिक्त अन्य कर्मों से यह संसार बंधता है। इसलिए हे कुन्तीपुत्र! आसक्ति छोड़कर यज्ञ-भाव से भली-भाँति कर्म करो।

    Except for work done as sacrifice (yajna), this world is bound by action. Therefore, O son of Kunti (Arjuna), free from attachment, perform action for that purpose.

  10. Verse 3.10 · Sri KrishnaOpen →

    सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
    अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥

    sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |
    anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||

    सृष्टि के आरम्भ में प्रजापति ने यज्ञ सहित प्रजा को रचकर कहा — इसी यज्ञ से तुम बढ़ो-फूलो, यह तुम्हारी इच्छित वस्तुएँ देने वाली कामधेनु बने।

    In the beginning, the Creator (Prajapati) brought forth beings together with sacrifice and said: 'By this you shall flourish; may this be the wish-fulfilling cow for all your desires.'

  11. Verse 3.11 · Sri KrishnaOpen →

    देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
    परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥

    devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |
    parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||

    इस यज्ञ से तुम देवताओं को संतुष्ट करो और देवता तुम्हें संतुष्ट करें। इस प्रकार एक-दूसरे को उन्नत करते हुए तुम परम कल्याण प्राप्त करोगे।

    Nourish the gods with this sacrifice, and let the gods nourish you. Supporting one another in this way, you will attain the highest good.

  12. Verse 3.12 · Sri KrishnaOpen →

    इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
    तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥

    iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |
    tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||

    यज्ञ से प्रसन्न होकर देवता तुम्हें मनचाहे भोग देंगे। उनके दिए हुए भोगों को जो उन्हें अर्पित किए बिना स्वयं भोगता है, वह निश्चय ही चोर है।

    Pleased by sacrifice, the gods will grant you the enjoyments you desire. But one who enjoys their gifts without offering anything back to them is nothing but a thief.

  13. Verse 3.13 · Sri KrishnaOpen →

    यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
    भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥

    yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |
    bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ||

    यज्ञ से बचा हुआ अन्न खाने वाले सज्जन सब पापों से मुक्त हो जाते हैं, परंतु जो केवल अपने लिए ही भोजन पकाते हैं, वे पापी तो पाप ही खाते हैं।

    Good people who eat what remains after sacrifice are freed from all faults. But the sinful who cook only for themselves are truly eating sin.

  14. Verse 3.14 · Sri KrishnaOpen →

    अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
    यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥

    annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |
    yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||

    सभी प्राणी अन्न से उत्पन्न होते हैं, अन्न वर्षा से होता है, वर्षा यज्ञ से होती है और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।

    Beings arise from food; food comes from rain; rain comes from sacrifice; and sacrifice is born of action.

  15. Verse 3.15 · Sri KrishnaOpen →

    कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
    तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥

    karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |
    tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||

    कर्म को वेद से उत्पन्न जानो और वेद को अविनाशी परमात्मा से उत्पन्न। इसलिए सर्वव्यापी ब्रह्म सदा यज्ञ में प्रतिष्ठित रहता है।

    Know that action arises from the Veda (Brahma), and the Veda springs from the Imperishable. Therefore the all-pervading Brahman is ever established in sacrifice.

  16. Verse 3.16 · Sri KrishnaOpen →

    एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
    अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥

    evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |
    aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||

    हे पार्थ! जो मनुष्य इस प्रकार चलाए गए सृष्टि-चक्र के अनुसार नहीं चलता, वह इन्द्रियों के सुख में रमने वाला पापमय जीवन जीता है और उसका जीवन व्यर्थ है।

    One who does not help turn this wheel set in motion here, O son of Pritha (Arjuna), lives a sinful life devoted to the senses, and lives in vain.

  17. Verse 3.17 · Sri KrishnaOpen →

    यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
    आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥

    yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |
    ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||

    परंतु जो मनुष्य आत्मा में ही रमता है, आत्मा में ही तृप्त है और आत्मा में ही संतुष्ट है, उसके लिए कोई कर्तव्य शेष नहीं रहता।

    But for the person who delights only in the Self, is satisfied in the Self and content in the Self alone, there remains no duty to be done.

  18. Verse 3.18 · Sri KrishnaOpen →

    नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
    न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥

    naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |
    na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ||

    ऐसे पुरुष का इस संसार में न कर्म करने से कोई प्रयोजन है, न कर्म न करने से। सभी प्राणियों में भी उसका किसी से कोई स्वार्थ का संबंध नहीं रहता।

    Such a person has nothing to gain here by acting, nor anything to lose by not acting, and does not depend on any being for any purpose.

  19. Verse 3.19 · Sri KrishnaOpen →

    तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
    असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

    tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |
    asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ ||

    इसलिए तुम आसक्ति रहित होकर सदा अपना कर्तव्य-कर्म भली-भाँति करते रहो, क्योंकि अनासक्त होकर कर्म करने से मनुष्य परमात्मा को प्राप्त होता है।

    Therefore, always perform the work that has to be done without attachment, for by working without attachment a person reaches the Supreme.

  20. Verse 3.20 · Sri KrishnaOpen →

    कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
    लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥

    karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |
    lokasaṃgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi ||

    जनक आदि ज्ञानीजन भी कर्म के द्वारा ही परम सिद्धि को प्राप्त हुए थे। लोक-कल्याण (लोकसंग्रह) को देखते हुए भी तुम्हें कर्म करना ही चाहिए।

    Janaka and others reached perfection through action alone. And keeping in view the welfare and guidance of the world, you too should act.

  21. Verse 3.21 · Sri KrishnaOpen →

    यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
    स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥

    yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |
    sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate ||

    श्रेष्ठ पुरुष जैसा आचरण करता है, अन्य लोग भी वैसा ही करते हैं। वह जो मानदंड स्थापित करता है, सारा संसार उसी का अनुसरण करता है।

    Whatever a great person does, others follow. Whatever standard such a person sets, the world goes by it.

  22. Verse 3.22 · Sri KrishnaOpen →

    न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
    नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥

    na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana |
    nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||

    हे पार्थ! तीनों लोकों में मेरे लिए कोई कर्तव्य नहीं है, और न कोई ऐसी वस्तु है जो मुझे पानी बाकी हो, फिर भी मैं कर्म में लगा रहता हूँ।

    O Partha, there is nothing in the three worlds that I must do, nor anything I lack that I need to gain; yet I continue to engage in action.

  23. Verse 3.23 · Sri KrishnaOpen →

    यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
    मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

    yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ |
    mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||

    हे पार्थ! यदि मैं कभी सावधान होकर कर्म न करूँ, तो मनुष्य सब प्रकार से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करने लगेंगे।

    For if I ever ceased to work tirelessly, O Partha, people would follow My path in every way.

  24. Verse 3.24 · Sri KrishnaOpen →

    उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
    सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥

    utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |
    saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ||

    यदि मैं कर्म न करूँ, तो ये सब लोक नष्ट हो जाएँ। मैं अव्यवस्था (संकर) का कारण बनूँ और इस सारी प्रजा का विनाश करने वाला ठहरूँ।

    If I did not act, these worlds would fall into ruin. I would be the cause of confusion and disorder, and would bring harm to these beings.

  25. Verse 3.25 · Sri KrishnaOpen →

    सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
    कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥

    saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |
    kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham ||

    हे भारत! जैसे अज्ञानी लोग आसक्त होकर कर्म करते हैं, वैसे ही ज्ञानी को लोक-कल्याण की इच्छा से, आसक्ति रहित होकर कर्म करना चाहिए।

    Just as the unwise act with attachment to their work, O Bharata (Arjuna), so should the wise act without attachment, wishing for the welfare of the world.

  26. Verse 3.26 · Sri KrishnaOpen →

    न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
    जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥

    na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |
    joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ||

    ज्ञानी पुरुष को चाहिए कि कर्मों में आसक्त अज्ञानियों की बुद्धि में भ्रम उत्पन्न न करे, बल्कि स्वयं योगयुक्त होकर भली-भाँति कर्म करते हुए उन्हें भी कर्म में लगाए।

    The wise should not unsettle the minds of the ignorant who are attached to action. Rather, acting steadily in yoga, they should inspire others to do all their work well.

  27. Verse 3.27 · Sri KrishnaOpen →

    प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
    अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥

    prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |
    ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ||

    सभी कर्म प्रकृति के गुणों द्वारा ही किए जाते हैं, परंतु अहंकार से मोहित मनुष्य यह मान लेता है कि 'मैं कर्ता हूँ'।

    All actions are carried out entirely by the qualities of nature, yet one whose mind is deluded by ego thinks, 'I am the doer.'

  28. Verse 3.28 · Sri KrishnaOpen →

    तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
    गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥

    tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |
    guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||

    परंतु हे महाबाहो! गुण और कर्म के विभाग का तत्त्व जानने वाला ज्ञानी यह समझकर कि 'गुण ही गुणों में बरत रहे हैं', उनमें आसक्त नहीं होता।

    But one who knows the truth about the division of qualities and their actions, O mighty-armed one (Arjuna), understands that it is qualities acting upon qualities, and does not become attached.

  29. Verse 3.29 · Sri KrishnaOpen →

    प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
    तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥

    prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |
    tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet ||

    प्रकृति के गुणों से मोहित लोग गुणों और उनके कर्मों में आसक्त रहते हैं। पूर्ण ज्ञानी को चाहिए कि अधूरी समझ वाले उन मंदबुद्धि लोगों को विचलित न करे।

    Those confused by the qualities of nature become attached to the workings of those qualities. One who knows the whole truth should not disturb these dull people of partial understanding.

  30. Verse 3.30 · Sri KrishnaOpen →

    मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
    निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥

    mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |
    nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||

    अपने चित्त को आत्मा में लगाकर, सब कर्म मुझे अर्पित करके, कामना और ममता से रहित होकर तथा मन के संताप को छोड़कर युद्ध करो।

    Surrendering all actions to Me, with your mind fixed on the Self, free from desire and the sense of 'mine', and free from inner fever, fight.

  31. Verse 3.31 · Sri KrishnaOpen →

    ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
    श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥

    ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ |
    śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ ||

    जो मनुष्य श्रद्धा के साथ और दोष-दृष्टि छोड़कर मेरे इस मत का सदा पालन करते हैं, वे भी कर्मों के बंधन से मुक्त हो जाते हैं।

    Those who constantly follow this teaching of Mine with faith and without finding fault are also freed from the bondage of action.

  32. Verse 3.32 · Sri KrishnaOpen →

    ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
    सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥

    ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam |
    sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ ||

    परंतु जो मेरे इस मत में दोष निकालते हैं और इसका पालन नहीं करते, उन्हें सब ज्ञान से भ्रमित, विवेकहीन और नष्ट हुआ ही समझो।

    But those who find fault with this teaching and do not follow it, know them to be confused about all knowledge, lost and lacking discernment.

  33. Verse 3.33 · Sri KrishnaOpen →

    सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
    प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥

    sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi |
    prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ||

    ज्ञानी पुरुष भी अपनी प्रकृति के अनुसार ही आचरण करता है। सभी प्राणी अपने स्वभाव के अनुसार चलते हैं, फिर केवल हठपूर्वक दबाने से क्या होगा?

    Even a wise person acts according to their own nature. All beings follow their nature; what can mere suppression achieve?

  34. Verse 3.34 · Sri KrishnaOpen →

    इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
    तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥

    indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |
    tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau ||

    हर इन्द्रिय के विषय में राग और द्वेष छिपे रहते हैं। मनुष्य को इनके वश में नहीं होना चाहिए, क्योंकि ये दोनों उसके मार्ग के शत्रु (बाधक) हैं।

    Attraction and aversion are seated in each sense toward its objects. One should not come under their control, for they are obstacles on one's path.

  35. Verse 3.35 · Sri KrishnaOpen →

    श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
    स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥

    śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt |
    svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ ||

    अच्छी तरह निभाए गए दूसरे के धर्म से, कमियों वाला अपना धर्म श्रेष्ठ है। अपने धर्म में मरना भी कल्याणकारी है, जबकि दूसरे का धर्म भय देने वाला है।

    Better is one's own duty, even if imperfectly done, than another's duty done well. Better to die in one's own duty; another's duty is full of danger.

  36. Verse 3.36 · ArjunaOpen →

    अर्जुन उवाच ।
    अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
    अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥

    arjuna uvāca |
    atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ |
    anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ ||

    अर्जुन ने कहा: हे वार्ष्णेय! तो फिर किसकी प्रेरणा से मनुष्य न चाहते हुए भी, मानो बलपूर्वक धकेला गया हो, पाप का आचरण करता है?

    Arjuna said: Then what drives a person to commit sin, O Varshneya (Krishna, descendant of Vrishni), even against their own will, as if pushed by force?

  37. Verse 3.37 · Sri KrishnaOpen →

    श्रीभगवानुवाच ।
    काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
    महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥

    śrībhagavānuvāca |
    kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ |
    mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam ||

    श्रीभगवान ने कहा: रजोगुण से उत्पन्न यह काम ही क्रोध है। यह कभी तृप्त न होने वाला और महापापी है। इसे ही इस संसार में अपना शत्रु जानो।

    The Blessed Lord said: It is desire, it is anger, born of the quality of passion (rajas). It is insatiable and greatly sinful. Know it to be the enemy here.

  38. Verse 3.38 · Sri KrishnaOpen →

    धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
    यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥

    dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca |
    yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam ||

    जैसे धुएँ से अग्नि ढकी रहती है, धूल से दर्पण और गर्भ-झिल्ली से गर्भ ढका रहता है, वैसे ही इस काम से ज्ञान ढका रहता है।

    As fire is covered by smoke, as a mirror by dust, and as an embryo by the womb, so is this (knowledge) covered by desire.

  39. Verse 3.39 · Sri KrishnaOpen →

    आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
    कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥

    āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā |
    kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca ||

    हे कुन्तीपुत्र! ज्ञानियों के इस नित्य शत्रु, कामना-रूपी और अग्नि के समान कभी न भरने वाले काम ने ज्ञान को ढक रखा है।

    O son of Kunti, wisdom is veiled by this constant enemy of the wise, which takes the form of desire and is as hard to satisfy as fire.

  40. Verse 3.40 · Sri KrishnaOpen →

    इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
    एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥

    indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate |
    etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam ||

    इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि इस काम के निवास-स्थान कहे जाते हैं। इन्हीं के द्वारा यह ज्ञान को ढककर देहधारी जीव को मोहित करता है।

    The senses, the mind and the intellect are said to be its dwelling place. Through them it covers wisdom and deludes the embodied soul.

  41. Verse 3.41 · Sri KrishnaOpen →

    तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
    पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥

    tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha |
    pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam ||

    इसलिए हे भरतश्रेष्ठ! तुम पहले इन्द्रियों को वश में करो और फिर ज्ञान तथा विज्ञान का नाश करने वाले इस पापी काम को अवश्य मार डालो।

    Therefore, O best of the Bharatas (Arjuna), first bring the senses under control, and then strike down this sinful thing that destroys knowledge and realisation.

  42. Verse 3.42 · Sri KrishnaOpen →

    इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
    मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥

    indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ |
    manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ ||

    इन्द्रियों को (शरीर से) श्रेष्ठ कहा गया है, इन्द्रियों से मन श्रेष्ठ है, मन से बुद्धि श्रेष्ठ है और जो बुद्धि से भी परे है, वह आत्मा है।

    The senses are said to be higher (than the body); the mind is higher than the senses; the intellect is higher than the mind; and higher than the intellect is He (the Self).

  43. Verse 3.43 · Sri KrishnaOpen →

    एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
    जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥

    evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā |
    jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam ||

    इस प्रकार आत्मा को बुद्धि से परे जानकर, अपने आप से अपने मन को स्थिर करके, हे महाबाहो! कामना-रूपी इस कठिनाई से जीते जाने वाले शत्रु को मार डालो।

    Thus knowing the Self to be beyond the intellect, and steadying the self by the Self, O mighty-armed one, destroy this hard-to-conquer enemy in the form of desire.

Completed Chapter 3?

Light a diya, add a note, or share this chapter.

Spotted an error? Suggest a correction.

About Chapter 3 — Karma Yoga

Confused by the praise of wisdom in the previous chapter, Arjuna asks why Krishna urges him toward a terrible action. Krishna explains that no one can remain without acting even for a moment, because nature compels every being to act. Giving up outward action while dwelling on desires is hypocrisy; the better path is to act with the senses under control and without attachment. He describes action as sacrifice (yajna) that sustains the cycle of the world, and points to King Janaka and to Himself as examples of working for the welfare of others. The chapter closes by naming desire and anger, born of rajas, as the real enemy, and teaches how to conquer it by mastering the senses, mind and intellect.

दूसरे अध्याय में ज्ञान की प्रशंसा सुनकर अर्जुन पूछते हैं कि फिर उन्हें भयंकर कर्म में क्यों लगाया जा रहा है। श्रीकृष्ण समझाते हैं कि कोई भी प्राणी एक क्षण भी कर्म किए बिना नहीं रह सकता। आसक्ति छोड़कर, यज्ञ-भाव से और लोक-कल्याण के लिए कर्म करना ही श्रेष्ठ है। राजा जनक और स्वयं भगवान इसके उदाहरण हैं। अंत में वे काम और क्रोध को मनुष्य का सबसे बड़ा शत्रु बताते हैं और इन्द्रियों, मन व बुद्धि को वश में करके उसे जीतने का उपाय बताते हैं।