Bhagavad Gita · Chapter 11 of 18

Vishvarupa Darshana Yoga विश्वरूपदर्शनयोग

The Yoga of the Vision of the Universal Form 55 verses

Chapter 11 verses with meaning

  1. Verse 11.1 · ArjunaOpen →

    अर्जुन उवाच ।
    मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
    यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥

    arjuna uvāca |
    madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam |
    yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama ||

    अर्जुन बोले: मुझ पर कृपा करने के लिए आपने जो परम गोपनीय अध्यात्म संबंधी वचन कहे, उनसे मेरा यह मोह दूर हो गया है।

    Arjuna said: Out of kindness to me you have spoken these supreme, secret words about the Self, and by them my delusion has gone.

  2. Verse 11.2 · ArjunaOpen →

    भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
    त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥

    bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |
    tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||

    हे कमलनयन! मैंने आपसे प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय का विस्तार से वर्णन सुना है, और आपकी अविनाशी महिमा के बारे में भी सुना है।

    O Kamalapatraksha (lotus-eyed one), I have heard from you in detail about the origin and dissolution of beings, and also of your imperishable greatness.

  3. Verse 11.3 · ArjunaOpen →

    एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
    द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥

    evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara |
    draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||

    हे परमेश्वर! आपने अपने विषय में जैसा कहा है, वह ठीक वैसा ही है। फिर भी हे पुरुषोत्तम (परम पुरुष)! मैं आपके ईश्वरीय रूप को देखना चाहता हूँ।

    O Supreme Lord, it is just as you have described yourself. Yet I long to see your divine, sovereign form, O Purushottama (Supreme Person).

  4. Verse 11.4 · ArjunaOpen →

    मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
    योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥

    manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho |
    yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||

    हे प्रभो! यदि आप मानते हैं कि मैं उसे देख सकता हूँ, तो हे योगेश्वर! मुझे अपना अविनाशी स्वरूप दिखाइए।

    O Lord, if you think it is possible for me to see it, then, O Master of Yoga, show me your imperishable Self.

  5. Verse 11.5 · Sri KrishnaOpen →

    श्रीभगवानुवाच ।
    पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।
    नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥

    śrībhagavānuvāca |
    paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ |
    nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||

    श्रीभगवान बोले: हे पार्थ (पृथा पुत्र)! मेरे सैकड़ों और हज़ारों रूपों को देखो, जो अनेक प्रकार के, दिव्य और अनेक रंगों तथा आकारों वाले हैं।

    The Blessed Lord said: Behold, O Partha (son of Pritha), my forms by the hundreds and thousands, divine and of many kinds, in many colours and shapes.

  6. Verse 11.6 · Sri KrishnaOpen →

    पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
    बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥

    paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā |
    bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||

    हे भारत (भरतवंशी)! आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनी कुमारों और मरुतों को देखो। ऐसे अनेक आश्चर्य देखो जो पहले कभी नहीं देखे गए।

    See the Adityas, the Vasus, the Rudras, the two Ashvins and the Maruts. Behold many wonders never seen before, O Bharata (descendant of Bharata).

  7. Verse 11.7 · Sri KrishnaOpen →

    इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
    मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥

    ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
    mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||

    हे गुडाकेश (नींद को जीतने वाले)! आज मेरे इस शरीर में एक ही स्थान पर चर-अचर सहित सारे जगत को देखो, और जो कुछ और देखना चाहते हो, वह भी देखो।

    Now see here, O Gudakesha (conqueror of sleep), the whole universe, moving and unmoving, gathered in one place within my body, and whatever else you wish to see.

  8. Verse 11.8 · Sri KrishnaOpen →

    न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
    दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

    na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā |
    divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||

    परंतु तुम अपनी इन आँखों से मुझे नहीं देख सकते। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ; उससे मेरी ईश्वरीय योगशक्ति को देखो।

    But you cannot see me with these ordinary eyes of yours. So I now give you divine sight; with it, behold my sovereign power.

  9. Verse 11.9 · SanjayaOpen →

    सञ्जय उवाच ।
    एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।
    दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥

    sañjaya uvāca |
    evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ |
    darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||

    संजय बोले: हे राजन्! ऐसा कहकर महायोगेश्वर हरि (श्रीकृष्ण) ने उसके बाद पृथा पुत्र अर्जुन को अपना परम ईश्वरीय रूप दिखाया।

    Sanjaya said: Having spoken thus, O King, Hari (Krishna), the great Lord of Yoga, revealed to Partha his supreme, divine form.

  10. Verse 11.10 · SanjayaOpen →

    अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।
    अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥

    anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam |
    anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||

    उस रूप में अनेक मुख और नेत्र थे, अनेक अद्भुत दृश्य थे, अनेक दिव्य आभूषण थे और अनेक दिव्य शस्त्र उठाए हुए थे।

    That form had countless mouths and eyes and presented many wondrous sights. It wore many divine ornaments and held many divine weapons raised high.

  11. Verse 11.11 · SanjayaOpen →

    दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
    सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥

    divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam |
    sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||

    वे दिव्य मालाएँ और वस्त्र धारण किए थे, दिव्य सुगंध का लेप लगाए थे। वे सब प्रकार के आश्चर्यों से भरे, अनंत और सब ओर मुख वाले देव थे।

    Wearing divine garlands and garments, anointed with divine fragrances, full of every wonder, that God was infinite, with faces turned in all directions.

  12. Verse 11.12 · SanjayaOpen →

    दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
    यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥

    divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā |
    yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||

    यदि आकाश में एक साथ हज़ार सूर्यों का प्रकाश उदय हो जाए, तो वह शायद उस महात्मा के तेज के समान हो सके।

    If the light of a thousand suns were to blaze forth all at once in the sky, it might perhaps resemble the radiance of that great Being.

  13. Verse 11.13 · SanjayaOpen →

    तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
    अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥

    tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā |
    apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||

    तब पांडु पुत्र अर्जुन ने देवों के देव के शरीर में अनेक प्रकार से बँटे हुए सारे जगत को एक ही स्थान पर स्थित देखा।

    There, in the body of the God of gods, the son of Pandu then saw the whole universe, divided in many ways, gathered together in one place.

  14. Verse 11.14 · SanjayaOpen →

    ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
    प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥

    tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ |
    praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||

    तब आश्चर्य से भरे और रोमांचित हुए धनंजय (अर्जुन) ने भगवान को सिर झुकाकर प्रणाम किया और हाथ जोड़कर बोले।

    Then Dhananjaya, filled with wonder and with his hair standing on end, bowed his head to the Lord and, with joined palms, spoke.

  15. Verse 11.15 · ArjunaOpen →

    अर्जुन उवाच ।
    पश्यामि देवांस्तव देव देहे
    सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
    ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-
    मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥

    arjuna uvāca |
    paśyāmi devāṃstava deva dehe
    sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān |
    brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha-
    mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||

    अर्जुन बोले: हे देव! मैं आपके शरीर में सब देवताओं, अनेक प्रकार के प्राणियों के समूहों, कमल पर बैठे ब्रह्मा जी, सब ऋषियों और दिव्य सर्पों को देख रहा हूँ।

    Arjuna said: O God, I see in your body all the gods and the hosts of different beings; Brahma the lord seated on the lotus, all the sages and the divine serpents.

  16. Verse 11.16 · ArjunaOpen →

    अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
    पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
    नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
    पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥

    anekabāhūdaravaktranetraṃ
    paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam |
    nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ
    paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||

    मैं आपको अनेक भुजाओं, पेटों, मुखों और नेत्रों वाला, सब ओर से अनंत रूप वाला देख रहा हूँ। हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप! मुझे आपका न अंत दिखता है, न मध्य, न आदि।

    I see you everywhere, infinite in form, with countless arms, bellies, mouths and eyes. O Lord of the universe, O Cosmic Form, I see no end, no middle and no beginning to you.

  17. Verse 11.17 · ArjunaOpen →

    किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च
    तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
    पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्
    दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

    kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca
    tejorāśiṃ sarvato dīptimantam |
    paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād
    dīptānalārkadyutimaprameyam ||

    मैं आपको मुकुट, गदा और चक्र धारण किए, सब ओर चमकते तेज के पुंज के रूप में देख रहा हूँ। आप प्रज्वलित अग्नि और सूर्य के समान चमकते, कठिनाई से देखे जाने वाले और अपरिमित हैं।

    I see you crowned, bearing mace and discus, a mass of radiance shining on all sides, hard to look upon, blazing everywhere like fire and the sun, beyond all measure.

  18. Verse 11.18 · ArjunaOpen →

    त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं
    त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
    त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
    सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

    tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ
    tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
    tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā
    sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||

    आप ही जानने योग्य परम अक्षर हैं, आप ही इस जगत के परम आश्रय हैं। आप ही सनातन धर्म के अविनाशी रक्षक हैं; मेरे मत में आप ही सनातन पुरुष हैं।

    You are the imperishable, the supreme one to be known; you are the ultimate resting place of this universe. You are the undying guardian of eternal dharma; you are, I believe, the timeless Person.

  19. Verse 11.19 · ArjunaOpen →

    अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-
    मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
    पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं
    स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

    anādimadhyāntamanantavīrya-
    manantabāhuṃ śaśisūryanetram |
    paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ
    svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||

    मैं आपको आदि, मध्य और अंत से रहित, अनंत शक्ति वाले, अनंत भुजाओं वाले, सूर्य-चंद्र रूपी नेत्रों वाले, प्रज्वलित अग्नि जैसे मुख वाले और अपने तेज से इस जगत को तपाते हुए देख रहा हूँ।

    I see you without beginning, middle or end, infinite in power, with endless arms, the sun and moon as your eyes, your mouth a blazing fire, scorching this universe with your radiance.

  20. Verse 11.20 · ArjunaOpen →

    द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
    व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
    दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं
    लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

    dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi
    vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |
    dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ
    lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

    स्वर्ग और पृथ्वी के बीच का सारा आकाश और सब दिशाएँ अकेले आपसे ही व्याप्त हैं। हे महात्मन्! आपके इस अद्भुत और भयंकर रूप को देखकर तीनों लोक व्याकुल हो रहे हैं।

    The space between heaven and earth and all the directions are filled by you alone. Seeing this wondrous and terrible form of yours, O Great One, the three worlds tremble.

  21. Verse 11.21 · ArjunaOpen →

    अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति
    केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
    स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
    स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥

    amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti
    kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |
    svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ
    stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||

    ये देवताओं के समूह आपमें प्रवेश कर रहे हैं; कुछ डरकर हाथ जोड़े आपकी स्तुति कर रहे हैं। महर्षियों और सिद्धों के समूह 'कल्याण हो' कहकर अनेक स्तोत्रों से आपकी स्तुति कर रहे हैं।

    These hosts of gods are entering into you; some, in fear, praise you with joined palms. Crying 'May all be well!', bands of great sages and perfected ones praise you with abundant hymns.

  22. Verse 11.22 · ArjunaOpen →

    रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या
    विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
    गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा
    वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥

    rudrādityā vasavo ye ca sādhyā
    viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca |
    gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā
    vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||

    रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, दोनों अश्विनी कुमार, मरुत, पितर तथा गंधर्व, यक्ष, असुर और सिद्धों के समूह सब आश्चर्यचकित होकर आपको देख रहे हैं।

    The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas, the two Ashvins, the Maruts and the ancestors, along with hosts of gandharvas, yakshas, asuras and siddhas, all gaze at you in amazement.

  23. Verse 11.23 · ArjunaOpen →

    रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं
    महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
    बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं
    दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

    rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ
    mahābāho bahubāhūrupādam |
    bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ
    dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

    हे महाबाहो! अनेक मुखों और नेत्रों, अनेक भुजाओं, जंघाओं और पैरों, अनेक पेटों और भयानक दाढ़ों वाले आपके विशाल रूप को देखकर सब लोक व्याकुल हैं और मैं भी।

    O mighty-armed one, seeing your immense form with many mouths and eyes, many arms, thighs and feet, many bellies and many fearsome tusks, the worlds are terrified, and so am I.

  24. Verse 11.24 · ArjunaOpen →

    नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं
    व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
    दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
    धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥

    nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ
    vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |
    dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā
    dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||

    हे विष्णु! आकाश को छूते, अनेक रंगों से चमकते, फैले हुए मुखों और प्रज्वलित विशाल नेत्रों वाले आपको देखकर मेरा अंतर्मन काँप रहा है; मुझे न धैर्य मिल रहा है, न शांति।

    Seeing you touching the sky, blazing in many colours, mouths wide open, with huge flaming eyes, my inmost being trembles, and I find neither courage nor peace, O Vishnu.

  25. Verse 11.25 · ArjunaOpen →

    दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
    दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
    दिशो न जाने न लभे च शर्म
    प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

    daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni
    dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni |
    diśo na jāne na labhe ca śarma
    prasīda deveśa jagannivāsa ||

    प्रलयकाल की अग्नि के समान भयानक दाढ़ों वाले आपके मुखों को देखकर मुझे दिशाओं का ज्ञान नहीं रहा और न सुख मिल रहा है। हे देवेश! हे जगन्निवास! प्रसन्न होइए।

    Seeing your mouths with dreadful tusks, like the fire that ends the world, I lose all sense of direction and find no comfort. Be gracious, Lord of gods, refuge of the universe.

  26. Verse 11.26 · ArjunaOpen →

    अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
    सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
    भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
    सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

    amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ
    sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ |
    bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau
    sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||

    धृतराष्ट्र के ये सब पुत्र राजाओं के समूहों सहित, भीष्म, द्रोण और सूतपुत्र कर्ण, तथा हमारे पक्ष के प्रमुख योद्धा भी,

    All these sons of Dhritarashtra, together with hosts of kings, and Bhishma, Drona and Karna (son of the charioteer), along with the chief warriors on our side too,

  27. Verse 11.27 · ArjunaOpen →

    वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
    दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
    केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
    सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

    vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti
    daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |
    kecidvilagnā daśanāntareṣu
    sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||

    बड़े वेग से आपके भयानक दाढ़ों वाले विकराल मुखों में प्रवेश कर रहे हैं। कुछ लोग चूर-चूर हुए सिरों के साथ आपके दाँतों के बीच फँसे दिखाई दे रहे हैं।

    are rushing into your terrible mouths with their fearful tusks. Some are seen caught between your teeth, their heads crushed to powder.

  28. Verse 11.28 · ArjunaOpen →

    यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः
    समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
    तथा तवामी नरलोकवीरा
    विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

    yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ
    samudramevābhimukhā dravanti |
    tathā tavāmī naralokavīrā
    viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||

    जैसे नदियों की अनेक धाराएँ समुद्र की ओर ही दौड़ती हैं, वैसे ही मनुष्य लोक के ये वीर आपके जलते हुए मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

    As the many currents of rivers race towards the ocean, so these heroes of the human world are entering your flaming mouths.

  29. Verse 11.29 · ArjunaOpen →

    यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा
    विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
    तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्-
    तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

    yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā
    viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |
    tathaiva nāśāya viśanti lokās-
    tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||

    जैसे पतंगे नष्ट होने के लिए तेज़ी से जलती आग में घुस जाते हैं, वैसे ही ये लोग भी नष्ट होने के लिए तेज़ी से आपके मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

    As moths rush at full speed into a blazing fire to their destruction, so these beings rush at full speed into your mouths to perish.

  30. Verse 11.30 · ArjunaOpen →

    लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्-
    लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
    तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं
    भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

    lelihyase grasamānaḥ samantāl-
    lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ |
    tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ
    bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||

    हे विष्णु! आप अपने जलते हुए मुखों से सब ओर के सारे लोकों को निगलते हुए उन्हें चाट रहे हैं। आपका उग्र प्रकाश सारे जगत को तेज से भरकर तपा रहा है।

    Devouring all the worlds on every side with your flaming mouths, you lick your lips. Your fierce rays fill the whole universe with radiance and scorch it, O Vishnu.

  31. Verse 11.31 · ArjunaOpen →

    आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो
    नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
    विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं
    न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥

    ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo
    namo'stu te devavara prasīda |
    vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ
    na hi prajānāmi tava pravṛttim ||

    मुझे बताइए, इस उग्र रूप वाले आप कौन हैं? हे देवश्रेष्ठ! आपको नमस्कार है, प्रसन्न होइए। मैं आदि पुरुष आपको जानना चाहता हूँ, क्योंकि मैं आपकी इस प्रवृत्ति को नहीं समझ पा रहा।

    Tell me, who are you in this fierce form? I bow to you, O best of gods; be gracious. I wish to know you, the Primal One, for I do not understand what you are doing.

  32. Verse 11.32 · Sri KrishnaOpen →

    श्रीभगवानुवाच ।
    कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो
    लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
    ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे
    येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥

    śrībhagavānuvāca |
    kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho
    lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ |
    ṛte'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve
    ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||

    श्रीभगवान बोले: मैं लोकों का नाश करने वाला बढ़ा हुआ काल हूँ और इस समय इन लोगों का संहार करने में लगा हूँ। तुम्हारे बिना भी विरोधी सेनाओं में खड़े ये सब योद्धा नहीं बचेंगे।

    The Blessed Lord said: I am Time, grown mighty, the destroyer of worlds, now engaged in sweeping away these people. Even without you, none of the warriors arrayed in the opposing armies will survive.

  33. Verse 11.33 · Sri KrishnaOpen →

    तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
    जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
    मयैवैते निहताः पूर्वमेव
    निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥

    tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva
    jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham |
    mayaivaite nihatāḥ pūrvameva
    nimittamātraṃ bhava savyasācin ||

    इसलिए तुम उठो और यश प्राप्त करो। शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य का भोग करो। ये सब पहले से ही मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं; हे सव्यसाची (दोनों हाथों से बाण चलाने वाले)! तुम केवल निमित्त बनो।

    Therefore rise up and win glory. Conquer your enemies and enjoy a flourishing kingdom. They have already been slain by me; be merely the instrument, O Savyasachin (ambidextrous archer).

  34. Verse 11.34 · Sri KrishnaOpen →

    द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
    कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
    मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा
    युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥

    droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca
    karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān |
    mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā
    yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||

    द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण और अन्य वीर योद्धा मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं; तुम उन्हें मारो। व्याकुल मत हो। युद्ध करो, तुम रण में शत्रुओं को अवश्य जीतोगे।

    Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna and the other heroic warriors are already slain by me; you kill them. Do not be distressed. Fight, and you will conquer your rivals in battle.

  35. Verse 11.35 · SanjayaOpen →

    सञ्जय उवाच ।
    एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
    कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
    नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं
    सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥

    sañjaya uvāca |
    etacchrutvā vacanaṃ keśavasya
    kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī |
    namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ
    sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||

    संजय बोले: केशव (श्रीकृष्ण) के ये वचन सुनकर मुकुटधारी अर्जुन ने काँपते हुए हाथ जोड़कर नमस्कार किया और फिर अत्यंत भयभीत होकर, प्रणाम करके, गद्गद वाणी में श्रीकृष्ण से बोले।

    Sanjaya said: Hearing these words of Keshava (Krishna), the crowned Arjuna, trembling and with joined palms, bowed down; then, bowing again, overwhelmed with fear, he spoke to Krishna in a faltering voice.

  36. Verse 11.36 · ArjunaOpen →

    अर्जुन उवाच ।
    स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
    जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
    रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति
    सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥

    arjuna uvāca |
    sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā
    jagatprahṛṣyatyanurajyate ca |
    rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti
    sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ ||

    अर्जुन बोले: हे हृषीकेश (इंद्रियों के स्वामी)! यह उचित ही है कि आपके गुणगान से जगत हर्षित होता है और प्रेम करता है। राक्षस डरकर सब दिशाओं में भागते हैं और सिद्धों के सब समूह आपको नमस्कार करते हैं।

    Arjuna said: It is fitting, O Hrishikesha (master of the senses), that the world rejoices and delights in praising you. Demons flee in fear in all directions, and all the hosts of perfected ones bow to you.

  37. Verse 11.37 · ArjunaOpen →

    कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्
    गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
    अनन्त देवेश जगन्निवास
    त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥

    kasmācca te na nameranmahātman
    garīyase brahmaṇo'pyādikartre |
    ananta deveśa jagannivāsa
    tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||

    हे महात्मन्! वे आपको नमस्कार क्यों न करें, आप तो ब्रह्मा से भी बड़े और आदि कर्ता हैं। हे अनंत! हे देवेश! हे जगन्निवास! आप ही अक्षर हैं, सत् और असत् हैं और उनसे भी परे हैं।

    And why should they not bow to you, O Great One, who are greater even than Brahma, the first creator? O Infinite, Lord of gods, refuge of the universe, you are the imperishable, what is and what is not, and what lies beyond both.

  38. Verse 11.38 · ArjunaOpen →

    त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्-
    त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
    वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
    त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥

    tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇas-
    tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
    vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma
    tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||

    आप आदि देव और पुराण पुरुष हैं, आप इस जगत के परम आश्रय हैं। आप ही जानने वाले, जानने योग्य और परम धाम हैं। हे अनंत रूप! यह सारा जगत आपसे व्याप्त है।

    You are the first God, the ancient Person, the supreme resting place of this universe. You are the knower and what is to be known, the highest abode. The universe is pervaded by you, O you of infinite forms.

  39. Verse 11.39 · ArjunaOpen →

    वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः
    प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
    नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः
    पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥

    vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ
    prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca |
    namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ
    punaśca bhūyo'pi namo namaste ||

    आप ही वायु, यम, अग्नि, वरुण, चंद्रमा, प्रजापति और प्रपितामह हैं। आपको हज़ारों बार नमस्कार है, और फिर बार-बार नमस्कार है!

    You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the moon, Prajapati and the great-grandsire. Salutations to you a thousand times, and again and again, salutations to you!

  40. Verse 11.40 · ArjunaOpen →

    नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते
    नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
    अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं
    सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥

    namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste
    namo'stu te sarvata eva sarva |
    anantavīryāmitavikramastvaṃ
    sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ ||

    आपको आगे से और पीछे से नमस्कार है; हे सर्वरूप! आपको सब ओर से नमस्कार है। आपकी शक्ति अनंत और पराक्रम अपार है। आप सबमें व्याप्त हैं, इसलिए आप ही सब कुछ हैं।

    Salutations to you in front and behind; salutations to you on every side, O All. Your power is infinite and your might immeasurable. You pervade everything, and so you are everything.

  41. Verse 11.41 · ArjunaOpen →

    सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं
    हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
    अजानता महिमानं तवेदं
    मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥

    sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ
    he kṛṣṇa he yādava he sakheti |
    ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ
    mayā pramādātpraṇayena vāpi ||

    आपको अपना मित्र मानकर, आपकी इस महिमा को न जानते हुए, असावधानी से या प्रेमवश मैंने हठपूर्वक 'हे कृष्ण, हे यादव, हे सखा' कहकर जो कुछ कहा,

    Thinking of you as a friend, I carelessly called out 'O Krishna, O Yadava, O friend', not knowing this greatness of yours, whether from negligence or from affection,

  42. Verse 11.42 · ArjunaOpen →

    यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि
    विहारशय्यासनभोजनेषु ।
    एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं
    तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥

    yaccāvahāsārthamasatkṛto'si
    vihāraśayyāsanabhojaneṣu |
    eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ
    tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||

    और हे अच्युत! हँसी-मज़ाक में खेलते, सोते, बैठते या भोजन करते समय, अकेले में या दूसरों के सामने, मैंने जो आपका अनादर किया, उसके लिए मैं आप अप्रमेय से क्षमा माँगता हूँ।

    and if in jest I showed you disrespect while playing, resting, sitting or eating, alone or in the presence of others, O Achyuta (unfailing one), for that I beg forgiveness from you, the immeasurable.

  43. Verse 11.43 · ArjunaOpen →

    पितासि लोकस्य चराचरस्य
    त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
    न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो
    लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥

    pitāsi lokasya carācarasya
    tvamasya pūjyaśca gururgarīyān |
    na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo
    lokatraye'pyapratimaprabhāva ||

    आप इस चर-अचर जगत के पिता हैं, पूजनीय और सबसे बड़े गुरु हैं। हे अतुलनीय प्रभाव वाले! तीनों लोकों में आपके समान भी कोई नहीं, फिर आपसे बड़ा कोई कैसे हो सकता है?

    You are the father of this world, moving and unmoving; you are its worthy object of worship and its greatest teacher. None in the three worlds equals you; how could anyone surpass you, O you of matchless power?

  44. Verse 11.44 · ArjunaOpen →

    तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं
    प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
    पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
    प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥

    tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ
    prasādaye tvāmahamīśamīḍyam |
    piteva putrasya sakheva sakhyuḥ
    priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||

    इसलिए मैं शरीर को झुकाकर प्रणाम करता हूँ और आप स्तुति योग्य ईश्वर को प्रसन्न करना चाहता हूँ। हे देव! जैसे पिता पुत्र के, मित्र मित्र के और प्रिय अपने प्रियजन के अपराध सहता है, वैसे ही आप मुझे क्षमा करें।

    So I bow down, laying my body at your feet, and seek your grace, adorable Lord. As a father bears with a son, a friend with a friend, a lover with the beloved, please bear with me, O God.

  45. Verse 11.45 · ArjunaOpen →

    अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा
    भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
    तदेव मे दर्शय देव रूपं
    प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

    adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā
    bhayena ca pravyathitaṃ mano me |
    tadeva me darśaya deva rūpaṃ
    prasīda deveśa jagannivāsa ||

    पहले कभी न देखे गए इस रूप को देखकर मैं हर्षित हूँ, पर भय से मेरा मन व्याकुल भी है। हे देव! मुझे अपना वही रूप दिखाइए। हे देवेश! हे जगन्निवास! प्रसन्न होइए।

    I rejoice at having seen what was never seen before, yet my mind is shaken with fear. Show me, O God, that same form of yours. Be gracious, Lord of gods, refuge of the universe.

  46. Verse 11.46 · ArjunaOpen →

    किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं
    इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
    तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
    सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥

    kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastaṃ
    icchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva |
    tenaiva rūpeṇa caturbhujena
    sahasrabāho bhava viśvamūrte ||

    मैं आपको पहले की तरह मुकुट पहने, हाथों में गदा और चक्र लिए देखना चाहता हूँ। हे सहस्रबाहो! हे विश्वमूर्ते! आप उसी चतुर्भुज रूप में प्रकट होइए।

    I wish to see you just as before, wearing a crown, holding mace and discus in your hands. O thousand-armed one, O Cosmic Form, take again that four-armed form.

  47. Verse 11.47 · Sri KrishnaOpen →

    श्रीभगवानुवाच ।
    मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं
    रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
    तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं
    यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥

    śrībhagavānuvāca |
    mayā prasannena tavārjunedaṃ
    rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt |
    tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ
    yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||

    श्रीभगवान बोले: हे अर्जुन! तुम पर प्रसन्न होकर मैंने अपनी योगशक्ति से तुम्हें यह परम, तेजोमय, विश्वरूप, अनंत और आदि रूप दिखाया है, जिसे तुम्हारे सिवा पहले किसी ने नहीं देखा।

    The Blessed Lord said: Pleased with you, Arjuna, I have shown you through my own power this supreme form, radiant, universal, infinite and primal, which no one but you has ever seen.

  48. Verse 11.48 · Sri KrishnaOpen →

    न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्-
    न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
    एवंरूपः शक्य अहं नृलोके
    द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥

    na vedayajñādhyayanairna dānair-
    na ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ |
    evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke
    draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||

    हे कुरुवीर! मनुष्य लोक में इस प्रकार के रूप वाला मैं न वेदों और यज्ञों के अध्ययन से, न दान से, न कर्मकांड से और न कठोर तप से तुम्हारे सिवा किसी और के द्वारा देखा जा सकता हूँ।

    Not by Vedic study or sacrifice, not by charity, not by rituals, nor by severe austerities can I be seen in this form in the human world by anyone but you, O hero of the Kurus.

  49. Verse 11.49 · Sri KrishnaOpen →

    मा ते व्यथा मा च विमूढभावो
    दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।
    व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं
    तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥

    mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo
    dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam |
    vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ
    tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||

    मेरे इस भयंकर रूप को देखकर तुम व्याकुल और मोहित मत हो। भय छोड़कर प्रसन्न मन से तुम फिर से मेरे उसी रूप को देखो।

    Do not be afraid or bewildered at seeing this terrible form of mine. Free from fear and glad at heart, behold once more my familiar form.

  50. Verse 11.50 · SanjayaOpen →

    सञ्जय उवाच ।
    इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा
    स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
    आश्वासयामास च भीतमेनं
    भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥

    sañjaya uvāca |
    ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā
    svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ |
    āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ
    bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||

    संजय बोले: अर्जुन से ऐसा कहकर वासुदेव (श्रीकृष्ण) ने फिर अपना स्वरूप दिखाया। उन महात्मा ने पुनः सौम्य रूप धारण करके डरे हुए अर्जुन को धीरज बँधाया।

    Sanjaya said: Having spoken thus to Arjuna, Vasudeva (Krishna) showed his own form again. Taking once more his gentle form, the Great One consoled the frightened Arjuna.

  51. Verse 11.51 · ArjunaOpen →

    अर्जुन उवाच ।
    दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
    इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥

    arjuna uvāca |
    dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana |
    idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||

    अर्जुन बोले: हे जनार्दन (श्रीकृष्ण)! आपके इस सौम्य मनुष्य रूप को देखकर अब मेरा मन शांत हो गया है और मैं अपनी स्वाभाविक स्थिति में आ गया हूँ।

    Arjuna said: Seeing this gentle human form of yours, O Janardana (Krishna), my mind is now calm and I have returned to my normal state.

  52. Verse 11.52 · Sri KrishnaOpen →

    श्रीभगवानुवाच ।
    सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
    देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

    śrībhagavānuvāca |
    sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama |
    devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||

    श्रीभगवान बोले: मेरा जो रूप तुमने देखा है, उसके दर्शन बहुत दुर्लभ हैं। देवता भी इस रूप के दर्शन की सदा इच्छा रखते हैं।

    The Blessed Lord said: This form of mine that you have seen is very hard to behold. Even the gods are always longing to see it.

  53. Verse 11.53 · Sri KrishnaOpen →

    नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
    शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥

    nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā |
    śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||

    जिस प्रकार तुमने मुझे देखा है, उस प्रकार मुझे न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से देखा जा सकता है।

    Not through the Vedas, nor austerity, nor charity, nor sacrifice can I be seen in the way you have seen me.

  54. Verse 11.54 · Sri KrishnaOpen →

    भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
    ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥

    bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna |
    jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa ||

    परंतु हे अर्जुन! केवल अनन्य भक्ति से ही मुझे इस प्रकार तत्त्व से जाना, देखा और मुझमें प्रवेश किया जा सकता है, हे परंतप (शत्रुओं को तपाने वाले)!

    But through undivided devotion alone, O Arjuna, can I be known in this way, truly seen, and entered into, O Parantapa (scorcher of foes).

  55. Verse 11.55 · Sri KrishnaOpen →

    मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
    निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥

    matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ |
    nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ||

    हे पांडव (पांडु पुत्र)! जो मेरे लिए कर्म करता है, मुझे ही परम लक्ष्य मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति रहित है और किसी प्राणी से वैर नहीं रखता, वह मुझे प्राप्त होता है।

    Whoever works for me, holds me as the highest goal, is devoted to me, free from attachment and without hatred towards any being, comes to me, O Pandava (son of Pandu).

Completed Chapter 11?

Light a diya, add a note, or share this chapter.

Spotted an error? Suggest a correction.

About Chapter 11 — Vishvarupa Darshana Yoga

Having heard of Krishna's glories, Arjuna longs to see his divine cosmic form. Krishna grants him divine sight, and Sanjaya describes the vision: countless faces, eyes and arms, a radiance like a thousand suns, the entire universe gathered in one body. Arjuna sees gods, sages and all worlds within it, and also sees the warriors of both armies rushing into its blazing mouths. Trembling, he asks who this fearsome being is. Krishna declares himself Time, the destroyer of worlds, and urges Arjuna to be merely his instrument. Overwhelmed, Arjuna praises him, begs forgiveness for past familiarity, and asks to see his gentle form again. Krishna returns to his human form and says that only single-minded devotion allows him to be truly known and seen.

अर्जुन श्रीकृष्ण के ईश्वरीय रूप को देखना चाहते हैं। भगवान उन्हें दिव्य दृष्टि देते हैं और अपना विराट रूप दिखाते हैं, जिसमें अनगिनत मुख, नेत्र और भुजाएँ हैं तथा हज़ारों सूर्यों जैसा प्रकाश है। अर्जुन उसमें सारा जगत और दोनों सेनाओं के योद्धाओं को काल के मुख में जाते देखते हैं। भयभीत होकर वे स्तुति करते हैं, क्षमा माँगते हैं और सौम्य रूप दिखाने की प्रार्थना करते हैं। भगवान बताते हैं कि अनन्य भक्ति से ही उन्हें जाना और देखा जा सकता है।