Durga Saptashati Chapter 5 lyrics in Sanskrit & English, with meaning
-
Shloka 1#
ऋषिरुवाच
पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः ।
त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात् ॥ṛṣiruvāca
purā śumbhaniśumbhābhyāmasurābhyāṃ śacīpateḥ |
trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtā madabalāśrayāt ||ऋषि बोले: पूर्वकाल में शुम्भ और निशुम्भ नामक असुरों ने अपने घमण्ड और बल के भरोसे शचीपति इन्द्र से तीनों लोक और यज्ञ-भाग छीन लिए।
The sage said: Long ago the asuras Shumbha and Nishumbha, relying on their pride and strength, seized the three worlds and the shares of sacrifice from Indra, lord of Shachi.
-
Shloka 2#
तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम् ।
कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च ॥tāveva sūryatāṃ tadvadadhikāraṃ tathaindavam |
kauberamatha yāmyaṃ ca cakrāte varuṇasya ca ||उन्हीं दोनों ने सूर्य, चन्द्रमा, कुबेर, यम और वरुण के अधिकार भी अपने हाथ में ले लिए।
Those two likewise took over the office of the sun, the office of the moon, and the domains of Kubera, Yama and Varuna.
-
Shloka 3#
तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च ।
अन्येषाञ्चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति ।
ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः ॥tāveva pavanarddhiṃ ca cakraturvahnikarma ca |
anyeṣāñcādhikārān sa svayamevādhitiṣṭhati |
tato devā vinirdhūtā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ ||उन्होंने वायु का बल और अग्नि का कार्य भी अपने अधीन कर लिया; दूसरों के अधिकार भी वे स्वयं ही चलाने लगे। तब देवता निकाले गए, राज्य से भ्रष्ट और पराजित हो गए।
They took over the powers of Vayu and the work of Agni; they themselves held the offices of the others. Then the gods, cast out, lost their kingdoms and were defeated.
-
Shloka 4#
हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः ।
महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम् ॥hṛtādhikārāstridaśāstābhyāṃ sarve nirākṛtāḥ |
mahāsurābhyāṃ tāṃ devīṃ saṃsmarantyaparājitām ||उन दोनों महासुरों द्वारा अधिकार छीने जाने और तिरस्कृत होने पर सब देवताओं ने अपराजिता देवी का स्मरण किया।
Robbed of their offices and spurned by those two great asuras, all the gods remembered the invincible Goddess.
-
Shloka 5#
तयास्माकं वरो दत्तो यथाऽऽपत्सु स्मृताखिलाः ।
भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात् परमापदः ॥tayāsmākaṃ varo datto yathā''patsu smṛtākhilāḥ |
bhavatāṃ nāśayiṣyāmi tatkṣaṇāt paramāpadaḥ ||'उन्होंने हमें वर दिया था कि "आपत्ति में स्मरण करने पर मैं उसी क्षण तुम्हारी सब बड़ी-बड़ी विपत्तियों का नाश कर दूँगी।"'
'She granted us the boon: "Whenever you remember me in calamity, at that very moment I will destroy all your greatest calamities."'
-
Shloka 6#
इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः ॥iti kṛtvā matiṃ devā himavantaṃ nageśvaram |
jagmustatra tato devīṃ viṣṇumāyāṃ pratuṣṭuvuḥ ||ऐसा विचार करके देवता पर्वतराज हिमालय पर गए और वहाँ विष्णुमाया देवी की स्तुति करने लगे।
Resolving thus, the gods went to Himavan, lord of mountains, and there praised the Goddess, Vishnu's Maya.
-
Shloka 7#
देवा ऊचुः
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥devā ūcuḥ
namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ |
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām ||देवता बोले: देवी को, महादेवी को नमस्कार; कल्याणमयी शिवा को सदा नमस्कार। प्रकृति और भद्रा को नमस्कार; हम नियमपूर्वक उन्हें प्रणाम करते हैं।
The gods said: Salutations to the Goddess, the great Goddess; to the auspicious one, salutations always. Salutations to Prakriti, to the gracious one; disciplined, we bow to her.
-
Shloka 8#
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः ।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥raudrāyai namo nityāyai gauryai dhātryai namo namaḥ |
namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ ||रौद्रा, नित्या, गौरी और धात्री को बार-बार नमस्कार। जगत की आधार-स्वरूपा, कृति-स्वरूपा देवी को बार-बार नमस्कार।
Salutations to the fierce one, to the eternal one, to Gauri, to the sustainer — salutations again and again. Salutations to the Goddess who is the foundation of the world, to the power of action — salutations again and again.
-
Shloka 9#
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः ।
कल्याण्यै प्रणता वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः ॥jyotsnāyai cendurūpiṇyai sukhāyai satataṃ namaḥ |
kalyāṇyai praṇatā vṛddhyai siddhyai kurmo namo namaḥ ||चाँदनी-स्वरूपा, चन्द्ररूपिणी और सुखस्वरूपा देवी को सदा नमस्कार। शरणागतों के लिए कल्याण, वृद्धि और सिद्धि-स्वरूपा देवी को हम बार-बार नमस्कार करते हैं।
Salutations always to her who is moonlight, who has the form of the moon, who is happiness. We bow again and again to the auspicious one — to growth and to success for those who bow to her.
-
Shloka 10#
नैर्ऋत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः ।
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै ।
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः ॥nairṛtyai bhūbhṛtāṃ lakṣmyai śarvāṇyai te namo namaḥ |
durgāyai durgapārāyai sārāyai sarvakāriṇyai |
khyātyai tathaiva kṛṣṇāyai dhūmrāyai satataṃ namaḥ ||नैर्ऋती (अलक्ष्मी), राजाओं की लक्ष्मी और शर्वाणी (शिवपत्नी) — आपको बार-बार नमस्कार। दुर्गा, दुर्गम संकटों से पार करने वाली, सारस्वरूपा, सबकी कारणभूता, ख्याति, कृष्णा और धूम्रा देवी को सदा नमस्कार।
Salutations again and again to you who are Nairriti (misfortune) and the prosperity of kings, to Sharvani. Salutations always to Durga, who carries across difficulties, the essence, the cause of all; to fame, to the dark one, to the smoke-hued one.
-
Shloka 11#
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः ।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥atisaumyātiraudrāyai natāstasyai namo namaḥ |
namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ ||अत्यन्त सौम्य और अत्यन्त रौद्र रूप वाली देवी को हम बार-बार नमस्कार करते हैं। जगत की आधार-स्वरूपा, कृति-स्वरूपा देवी को बार-बार नमस्कार।
We bow again and again to her who is most gentle and most fierce. Salutations to the Goddess who is the foundation of the world, to the power of action — salutations again and again.
-
Shloka 12#
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu viṣṇumāyeti śabditā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में विष्णुमाया के नाम से कही जाती हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who in all beings is called Vishnu's Maya — salutations to her, salutations to her, salutations to her, salutations again and again.
-
Shloka 13#
या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu cetanetyabhidhīyate |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में चेतना कहलाती हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who in all beings is named consciousness — salutations to her, again and again.
-
Shloka 14#
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu buddhirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में बुद्धि रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of intelligence — salutations to her, again and again.
-
Shloka 15#
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu nidrārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में निद्रा रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of sleep — salutations to her, again and again.
-
Shloka 16#
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu kṣudhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में क्षुधा (भूख) रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of hunger — salutations to her, again and again.
-
Shloka 17#
या देवी सर्वभूतेषु च्छायारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu cchāyārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में छाया रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of shadow (reflection) — salutations to her, again and again.
-
Shloka 18#
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu śaktirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में शक्ति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of power (shakti) — salutations to her, again and again.
-
Shloka 19#
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu tṛṣṇārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में तृष्णा रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of thirst (desire) — salutations to her, again and again.
-
Shloka 20#
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu kṣāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में क्षमा रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of forbearance — salutations to her, again and again.
-
Shloka 21#
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu jātirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में जाति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of birth (one's kind) — salutations to her, again and again.
-
Shloka 22#
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu lajjārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में लज्जा रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of modesty — salutations to her, again and again.
-
Shloka 23#
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu śāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में शान्ति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of peace — salutations to her, again and again.
-
Shloka 24#
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu śraddhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में श्रद्धा रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of faith — salutations to her, again and again.
-
Shloka 25#
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu kāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में कान्ति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of radiance — salutations to her, again and again.
-
Shloka 26#
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu lakṣmīrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में लक्ष्मी रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of prosperity (Lakshmi) — salutations to her, again and again.
-
Shloka 27#
या देवी सर्वभूतेषु धृतिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu dhṛtirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में धृति (धैर्य) रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of steadfastness — salutations to her, again and again.
-
Shloka 28#
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu vṛttirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में वृत्ति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of activity (livelihood) — salutations to her, again and again.
-
Shloka 29#
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu smṛtirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में स्मृति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of memory — salutations to her, again and again.
-
Shloka 30#
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu dayārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में दया रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of compassion — salutations to her, again and again.
-
Shloka 31#
या देवी सर्वभूतेषु नीतिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu nītirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में नीति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of right conduct — salutations to her, again and again.
-
Shloka 32#
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu tuṣṭirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में तुष्टि रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of contentment — salutations to her, again and again.
-
Shloka 33#
या देवी सर्वभूतेषु पुष्टिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu puṣṭirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में पुष्टि रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of nourishment — salutations to her, again and again.
-
Shloka 34#
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu mātṛrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में माता रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of mother — salutations to her, again and again.
-
Shloka 35#
या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥yā devī sarvabhūteṣu bhrāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो देवी सब प्राणियों में भ्रान्ति रूप से स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To the Goddess who dwells in all beings in the form of delusion — salutations to her, again and again.
-
Shloka 36#
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या ।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नमः ॥indriyāṇāmadhiṣṭhātrī bhūtānāṃ cākhileṣu yā |
bhūteṣu satataṃ tasyai vyāptidevyai namo namaḥ ||जो इन्द्रियों की अधिष्ठात्री हैं और सब प्राणियों में सदा व्याप्त रहती हैं, उन व्याप्तिदेवी को बार-बार नमस्कार।
To her who presides over the senses of beings and pervades all beings always — to the all-pervading Goddess, salutations again and again.
-
Shloka 37#
चितिरूपेण या कृत्स्त्रमेतद् व्याप्य स्थिता जगत् ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥citirūpeṇa yā kṛtstrametad vyāpya sthitā jagat |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ ||जो चेतना रूप से इस सम्पूर्ण जगत को व्याप्त करके स्थित हैं, उनको नमस्कार, उनको नमस्कार, उनको बार-बार नमस्कार।
To her who, in the form of consciousness, pervades this whole world and abides in it — salutations to her, again and again.
-
Shloka 38#
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात्
तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता ।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी
शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः ॥stutā suraiḥ pūrvamabhīṣṭasaṃśrayāt
tathā surendreṇa dineṣu sevitā |
karotu sā naḥ śubhaheturīśvarī
śubhāni bhadrāṇyabhihantu cāpadaḥ ||पूर्वकाल में अभीष्ट की प्राप्ति के लिए देवताओं ने जिनकी स्तुति की और देवराज इन्द्र ने बहुत दिनों तक जिनका सेवन किया, वे कल्याण की कारणभूता ईश्वरी हमारा शुभ और मंगल करें तथा हमारी आपत्तियों का नाश करें।
Praised of old by the gods for the fulfilment of their wishes, and served day after day by the lord of the gods — may that sovereign Goddess, the cause of all good, bring us blessings and good fortune, and destroy our calamities.
-
Shloka 39#
या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितैर्
अस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते ।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः
सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः ॥yā sāmprataṃ coddhatadaityatāpitair
asmābhirīśā ca surairnamasyate |
yā ca smṛtā tatkṣaṇameva hanti naḥ
sarvāpado bhaktivinamramūrtibhiḥ ||जिन ईश्वरी को इस समय उद्दण्ड दैत्यों से सताए हुए हम देवता नमस्कार करते हैं, और जो भक्ति से विनम्र होकर स्मरण करने पर उसी क्षण हमारी सब आपत्तियों का नाश कर देती हैं (वे हमारा कल्याण करें)।
She who is now worshipped by us gods, tormented by the arrogant daityas — and who, when remembered by us with bodies bowed in devotion, at that very moment destroys all our calamities.
-
Shloka 40#
ऋषिरुवाच
एवं स्तवादियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती ।
स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन ॥ṛṣiruvāca
evaṃ stavādiyuktānāṃ devānāṃ tatra pārvatī |
snātumabhyāyayau toye jāhnavyā nṛpanandana ||ऋषि बोले: हे राजकुमार! जब देवता इस प्रकार स्तुति कर रहे थे, तब पार्वती गंगाजल में स्नान करने वहाँ आईं।
The sage said: O son of a king, while the gods were thus engaged in praise, Parvati came there to bathe in the waters of the Ganga.
-
Shloka 41#
साब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का ।
शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा ॥sābravīttān surān subhrūrbhavadbhiḥ stūyate'tra kā |
śarīrakośataścāsyāḥ samudbhūtābravīcchivā ||सुन्दर भौंहों वाली पार्वती ने उन देवताओं से पूछा, 'आप लोग यहाँ किसकी स्तुति कर रहे हैं?' तब उन्हीं के शरीर-कोश से प्रकट हुई शिवा देवी बोलीं —
Fair-browed, she asked the gods, 'Whom are you praising here?' And Shiva (the auspicious Goddess), arising from the sheath of her body, answered:
-
Shloka 42#
स्तोत्रं ममैतत् क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः ।
देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः ॥stotraṃ mamaitat kriyate śumbhadaityanirākṛtaiḥ |
devaiḥ sametaiḥ samare niśumbhena parājitaiḥ ||'शुम्भ दैत्य से तिरस्कृत और युद्ध में निशुम्भ से पराजित होकर यहाँ एकत्र हुए देवता मेरी ही यह स्तुति कर रहे हैं।'
'This hymn is addressed to me by the gods, who were spurned by the daitya Shumbha and defeated in battle by Nishumbha, and who have gathered here.'
-
Shloka 43#
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका ।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते ॥śarīrakośādyattasyāḥ pārvatyā niḥsṛtāmbikā |
kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu gīyate ||पार्वती के शरीर-कोश से अम्बिका निकलीं, इसलिए वे सब लोकों में कौशिकी नाम से गाई जाती हैं।
Because Ambika came forth from the sheath (kosha) of Parvati's body, she is sung of in all the worlds as Kaushiki.
-
Shloka 44#
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत् सापि पार्वती ।
कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया ॥tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu kṛṣṇābhūt sāpi pārvatī |
kāliketi samākhyātā himācalakṛtāśrayā ||उनके प्रकट होने के बाद पार्वती स्वयं काली हो गईं और हिमालय पर रहने वाली कालिका नाम से प्रसिद्ध हुईं।
When she had come forth, Parvati herself became dark, and was known as Kalika, dwelling on the Himalaya.
-
Shloka 45#
ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम् ।
ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः ॥tato'mbikāṃ paraṃ rūpaṃ bibhrāṇāṃ sumanoharam |
dadarśa caṇḍo muṇḍaśca bhṛtyau śumbhaniśumbhayoḥ ||तब शुम्भ-निशुम्भ के सेवक चण्ड और मुण्ड ने परम मनोहर रूप धारण करने वाली अम्बिका को देखा।
Then Chanda and Munda, servants of Shumbha and Nishumbha, saw Ambika bearing her supreme, most enchanting form.
-
Shloka 46#
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता अतीव सुमनोहरा ।
काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम् ॥tābhyāṃ śumbhāya cākhyātā atīva sumanoharā |
kāpyāste strī mahārāja bhāsayantī himācalam ||उन्होंने शुम्भ से कहा: 'महाराज! एक अत्यन्त मनोहर स्त्री हिमालय को प्रकाशित करती हुई वहाँ रहती है।
They told Shumbha: 'O great king, there is a woman, exceedingly lovely, lighting up the Himalaya.
-
Shloka 47#
नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम् ।
ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर ॥naiva tādṛk kvacidrūpaṃ dṛṣṭaṃ kenaciduttamam |
jñāyatāṃ kāpyasau devī gṛhyatāṃ cāsureśvara ||'ऐसा उत्तम रूप कहीं किसी ने नहीं देखा। हे असुरेश्वर! पता लगाइए कि वह देवी कौन है, और उसे ले लीजिए।
'Such a supreme beauty has never been seen by anyone anywhere. Find out who this goddess is, O lord of asuras, and take her.
-
Shloka 48#
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ।
सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति ॥strīratnamaticārvaṅgī dyotayantī diśastviṣā |
sā tu tiṣṭhati daityendra tāṃ bhavān draṣṭumarhati ||'वह स्त्रियों में रत्न है, उसके सब अंग अत्यन्त सुन्दर हैं, अपनी कान्ति से वह दिशाओं को प्रकाशित कर रही है। हे दैत्यराज! वह वहीं है, आपको उसे देखना चाहिए।
'A jewel among women, beautiful in every limb, lighting up the quarters with her radiance — there she stands, O lord of daityas; you should see her.
-
Shloka 49#
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो ।
त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे ॥yāni ratnāni maṇayo gajāśvādīni vai prabho |
trailokye tu samastāni sāmprataṃ bhānti te gṛhe ||'हे प्रभो! तीनों लोकों में जितने रत्न, मणि, हाथी, घोड़े आदि हैं, वे सब इस समय आपके घर में शोभा पा रहे हैं।
'Whatever jewels, gems, elephants, horses and the rest there are in the three worlds, O lord, all of them now shine in your house.
-
Shloka 50#
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात् ।
पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैः श्रवा हयः ॥airāvataḥ samānīto gajaratnaṃ purandarāt |
pārijātataruścāyaṃ tathaivoccaiḥ śravā hayaḥ ||'हाथियों में रत्न ऐरावत इन्द्र से लाया गया है; यह पारिजात वृक्ष और उच्चैःश्रवा घोड़ा भी।
'Airavata, the jewel of elephants, has been brought from Indra; so too this Parijata tree and the horse Uchchaihshravas.
-
Shloka 51#
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे ।
रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम् ॥vimānaṃ haṃsasaṃyuktametattiṣṭhati te'ṅgaṇe |
ratnabhūtamihānītaṃ yadāsīdvedhaso'dbhutam ||'ब्रह्मा जी का जो अद्भुत रत्न-रूप हंसों से जुता विमान था, वह यहाँ लाया गया है और आपके आँगन में खड़ा है।
'This wondrous chariot yoked with swans, a jewel that belonged to Brahma, has been brought here and stands in your courtyard.
-
Shloka 52#
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात् ।
किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम् ॥nidhireṣa mahāpadmaḥ samānīto dhaneśvarāt |
kiñjalkinīṃ dadau cābdhirmālāmamlānapaṅkajām ||'यह महापद्म नामक निधि कुबेर से लाई गई है, और समुद्र ने कभी न मुरझाने वाले कमलों की केसरयुक्त माला आपको दी है।
'This treasure, Mahapadma, has been brought from Kubera, lord of wealth; and the ocean gave you a garland of unfading lotuses full of filaments.
-
Shloka 53#
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति ।
तथायं स्यन्दनवरो यः पुरासीत् प्रजापतेः ॥chatraṃ te vāruṇaṃ gehe kāñcanasrāvi tiṣṭhati |
tathāyaṃ syandanavaro yaḥ purāsīt prajāpateḥ ||'सोना बरसाने वाला वरुण का छत्र आपके घर में है, और यह श्रेष्ठ रथ भी, जो पहले प्रजापति का था।
'Varuna's umbrella, which showers gold, stands in your house; and so does this finest chariot that once belonged to Prajapati.
-
Shloka 54#
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता ।
पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे ॥mṛtyorutkrāntidā nāma śaktirīśa tvayā hṛtā |
pāśaḥ salilarājasya bhrātustava parigrahe ||'हे स्वामी! मृत्यु की उत्क्रान्तिदा नाम की शक्ति आपने छीन ली है, और जलराज वरुण का पाश आपके भाई के अधिकार में है।
'O lord, you have seized Death's spear named Utkrantida (which draws out life); and the noose of the lord of waters is in your brother's possession.
-
Shloka 55#
निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः ।
वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी ॥niśumbhasyābdhijātāśca samastā ratnajātayaḥ |
vahnirapi dadau tubhyamagniśauce ca vāsasī ||'समुद्र में उत्पन्न सब प्रकार के रत्न निशुम्भ के पास हैं, और अग्नि ने भी आपको अग्नि से शुद्ध किए हुए दो वस्त्र दिए हैं।
'All the kinds of gems born of the ocean belong to Nishumbha; and Agni himself gave you two garments purified by fire.
-
Shloka 56#
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते ।
स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते ॥evaṃ daityendra ratnāni samastānyāhṛtāni te |
strīratnameṣā kalyāṇī tvayā kasmānna gṛhyate ||'हे दैत्यराज! इस प्रकार सब रत्न आपके पास लाए गए हैं; फिर यह कल्याणमयी स्त्री-रत्न आप क्यों नहीं ग्रहण करते?'
'Thus, O lord of daityas, all jewels have been brought to you. Why do you not take this auspicious jewel among women?'
-
Shloka 57#
ऋषिरुवाच
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः ।
प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरः ॥ṛṣiruvāca
niśamyeti vacaḥ śumbhaḥ sa tadā caṇḍamuṇḍayoḥ |
preṣayāmāsa sugrīvaṃ dūtaṃ devyā mahāsuraḥ ||ऋषि बोले: चण्ड-मुण्ड के ये वचन सुनकर महासुर शुम्भ ने सुग्रीव नामक दूत को देवी के पास भेजा।
The sage said: Hearing these words of Chanda and Munda, the great asura Shumbha sent Sugriva as his messenger to the Goddess.
-
Shloka 58#
शुम्भ उवाच
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम ।
यथा चाभ्येति संप्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु ॥śumbha uvāca
iti ceti ca vaktavyā sā gatvā vacanānmama |
yathā cābhyeti saṃprītyā tathā kāryaṃ tvayā laghu ||शुम्भ बोला: 'तुम जाकर मेरी ओर से उससे यह-यह कहना, और ऐसा उपाय शीघ्र करना जिससे वह प्रसन्नतापूर्वक यहाँ आ जाए।'
Shumbha said: 'Go and tell her this and that, in my words, and do it quickly in such a way that she comes to me gladly.'
-
Shloka 59#
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने ।
तां च देवीं ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥sa tatra gatvā yatrāste śailoddeśe'tiśobhane |
tāṃ ca devīṃ tataḥ prāha ślakṣṇaṃ madhurayā girā ||वह पर्वत के उस अत्यन्त सुन्दर स्थान पर गया जहाँ देवी थीं, और कोमल मधुर वाणी में उनसे बोला।
He went to the very beautiful mountain spot where she was, and spoke to the Goddess gently, in a sweet voice.
-
Shloka 60#
दूत उवाच
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः ।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः ॥dūta uvāca
devi daityeśvaraḥ śumbhastrailokye parameśvaraḥ |
dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ ||दूत बोला: 'हे देवि! दैत्यराज शुम्भ तीनों लोकों के परमेश्वर हैं। मैं उनका भेजा हुआ दूत हूँ और आपके पास यहाँ आया हूँ।
The messenger said: 'O Goddess, Shumbha, lord of the daityas, is the supreme sovereign of the three worlds. I am his messenger, sent by him, and have come here to you.
-
Shloka 61#
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु ।
निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत् ॥avyāhatājñaḥ sarvāsu yaḥ sadā devayoniṣu |
nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śṛṇuṣva tat ||'सब देवताओं में जिनकी आज्ञा कभी नहीं टलती और जिन्होंने दैत्यों के सब शत्रुओं को जीत लिया है, उन्होंने जो कहा है, वह सुनिए।
'His command is never resisted among any of the gods; he has conquered every enemy of the daityas. Hear what he says:
-
Shloka 62#
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः ।
यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक् ॥mama trailokyamakhilaṃ mama devā vaśānugāḥ |
yajñabhāgānahaṃ sarvānupāśnāmi pṛthak pṛthak ||'"सम्पूर्ण त्रिलोकी मेरी है, देवता मेरे वश में हैं। सब यज्ञ-भागों को मैं ही अलग-अलग भोगता हूँ।
'"The three worlds are entirely mine; the gods obey my will. I alone enjoy every share of the sacrifices, one by one.
-
Shloka 63#
त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः ।
तथैव गजरत्नं च हृत्वा देवेन्द्रवाहनम् ॥trailokye vararatnāni mama vaśyānyaśeṣataḥ |
tathaiva gajaratnaṃ ca hṛtvā devendravāhanam ||'"तीनों लोकों के सब श्रेष्ठ रत्न पूरी तरह मेरे अधिकार में हैं; उसी प्रकार देवराज का वाहन गजरत्न ऐरावत भी मैंने छीन लिया है।
'"All the finest jewels of the three worlds are wholly in my power; so too the jewel of elephants, seized from the king of the gods as his mount.
-
Shloka 64#
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः ।
उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम् ॥kṣīrodamathanodbhūtamaśvaratnaṃ mamāmaraiḥ |
uccaiḥśravasasaṃjñaṃ tatpraṇipatya samarpitam ||'"क्षीरसागर के मन्थन से निकला उच्चैःश्रवा नामक अश्वरत्न देवताओं ने प्रणाम करके मुझे सौंप दिया है।
'"The jewel of horses called Uchchaihshravas, born of the churning of the milk-ocean, was offered to me by the immortals, bowing low.
-
Shloka 65#
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।
रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने ॥yāni cānyāni deveṣu gandharveṣūrageṣu ca |
ratnabhūtāni bhūtāni tāni mayyeva śobhane ||'"हे सुन्दरी! देवताओं, गन्धर्वों और नागों के पास जो भी रत्न-रूप वस्तुएँ थीं, वे सब मेरे ही पास हैं।
'"Whatever other things are jewels among the gods, gandharvas and nagas — they are all with me, O lovely one.
-
Shloka 66#
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम् ।
सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम् ॥strīratnabhūtāṃ tvāṃ devi loke manyāmahe vayam |
sā tvamasmānupāgaccha yato ratnabhujo vayam ||'"हे देवि! हम आपको संसार में स्त्रियों का रत्न मानते हैं; इसलिए आप हमारे पास आ जाइए, क्योंकि रत्नों का उपभोग करने वाले हम ही हैं।
'"O Goddess, we regard you as the jewel among women in the world. So come to us, for we are the enjoyers of jewels.
-
Shloka 67#
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम् ।
भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः ॥māṃ vā mamānujaṃ vāpi niśumbhamuruvikramam |
bhaja tvaṃ cañcalāpāṅgi ratnabhūtāsi vai yataḥ ||'"हे चंचल कटाक्षों वाली! आप रत्न-रूपा हैं, इसलिए मुझे या मेरे महापराक्रमी छोटे भाई निशुम्भ को स्वीकार कीजिए।
'"O you of playful glances, accept me or my younger brother Nishumbha of mighty valour, since you are indeed a jewel.
-
Shloka 68#
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात् ।
एतद् बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज ॥paramaiśvaryamatulaṃ prāpsyase matparigrahāt |
etad buddhyā samālocya matparigrahatāṃ vraja ||'"मेरी होने पर आपको अतुलनीय परम ऐश्वर्य मिलेगा। अपनी बुद्धि से इस पर विचार करके मेरी पत्नी बन जाइए।"'
'"By becoming mine you will gain supreme, matchless wealth. Consider this with your intelligence and become my wife."'
-
Shloka 69#
ऋषिरुवाच
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ ।
दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ॥ṛṣiruvāca
ityuktā sā tadā devī gambhīrāntaḥsmitā jagau |
durgā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat ||ऋषि बोले: दूत के ऐसा कहने पर, जिनसे यह जगत धारण किया जाता है, वे कल्याणमयी भगवती दुर्गा मन ही मन गम्भीर भाव से मुस्कराईं और बोलीं।
The sage said: Spoken to thus, the Goddess — Durga, the blessed and gracious one, by whom this world is upheld — smiled deep within and replied.
-
Shloka 70#
देव्युवाच
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम् ।
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः ॥devyuvāca
satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcittvayoditam |
trailokyādhipatiḥ śumbho niśumbhaścāpi tādṛśaḥ ||देवी बोलीं: 'तुमने सत्य कहा है, इसमें कुछ भी झूठ नहीं। शुम्भ तीनों लोकों का स्वामी है और निशुम्भ भी वैसा ही है।
The Goddess said: 'You have spoken the truth; nothing you have said is false. Shumbha is the lord of the three worlds, and Nishumbha too is such.
-
Shloka 71#
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम् ।
श्रूयतामल्पबुद्धित्वात् प्रतिज्ञा या कृता पुरा ॥kiṃ tvatra yatpratijñātaṃ mithyā tatkriyate katham |
śrūyatāmalpabuddhitvāt pratijñā yā kṛtā purā ||'परन्तु इस विषय में मैंने जो प्रतिज्ञा की है, उसे मिथ्या कैसे करूँ? अपनी अल्पबुद्धि के कारण मैंने पहले जो प्रतिज्ञा कर ली थी, वह सुनो —
'But how can I make false what I have vowed? Hear the vow I made long ago, out of my little understanding:
-
Shloka 72#
यो मां जयति संग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति ।
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति ॥yo māṃ jayati saṃgrāme yo me darpaṃ vyapohati |
yo me pratibalo loke sa me bhartā bhaviṣyati ||'"जो मुझे संग्राम में जीत लेगा, जो मेरे अभिमान को दूर कर देगा और संसार में जो मेरे समान बलवान होगा, वही मेरा स्वामी होगा।"'
'"He who conquers me in battle, who removes my pride, who is my equal in strength in the world — he shall be my husband."
-
Shloka 73#
तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महासुरः ।
मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु ॥tadāgacchatu śumbho'tra niśumbho vā mahāsuraḥ |
māṃ jitvā kiṃ cireṇātra pāṇiṃ gṛhṇātu me laghu ||'इसलिए शुम्भ या महासुर निशुम्भ यहाँ आए और मुझे जीतकर शीघ्र मेरा पाणिग्रहण कर ले — इसमें देर क्या है?'
'So let Shumbha come here, or the great asura Nishumbha. Let him conquer me and take my hand quickly — why delay?'
-
Shloka 74#
दूत उवाच
अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः ।
त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः ॥dūta uvāca
avaliptāsi maivaṃ tvaṃ devi brūhi mamāgrataḥ |
trailokye kaḥ pumāṃstiṣṭhedagre śumbhaniśumbhayoḥ ||दूत बोला: 'हे देवि! तुम घमण्ड में हो; मेरे सामने ऐसी बात मत कहो। तीनों लोकों में कौन पुरुष शुम्भ-निशुम्भ के सामने खड़ा हो सकता है?
The messenger said: 'You are arrogant, O Goddess; do not speak like this before me. What man in the three worlds can stand before Shumbha and Nishumbha?
-
Shloka 75#
अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि ।
तिष्ठन्ति संमुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका ॥anyeṣāmapi daityānāṃ sarve devā na vai yudhi |
tiṣṭhanti saṃmukhe devi kiṃ punaḥ strī tvamekikā ||'हे देवि! अन्य दैत्यों के सामने भी सब देवता युद्ध में नहीं टिक सकते, फिर तुम अकेली स्त्री की तो बात ही क्या?
'Not all the gods together can stand face to face in battle even with the other daityas, O Goddess — how much less you, a lone woman?
-
Shloka 76#
इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे ।
शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि संमुखम् ॥indrādyāḥ sakalā devāstasthuryeṣāṃ na saṃyuge |
śumbhādīnāṃ kathaṃ teṣāṃ strī prayāsyasi saṃmukham ||'जिन शुम्भ आदि के सामने इन्द्र आदि सब देवता युद्ध में नहीं ठहर सके, उनके सामने तुम स्त्री होकर कैसे जाओगी?
'Indra and all the gods could not stand against Shumbha and the others in battle — how will you, a woman, face them?
-
Shloka 77#
सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ।
केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि ॥sā tvaṃ gaccha mayaivoktā pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ |
keśākarṣaṇanirdhūtagauravā mā gamiṣyasi ||'इसलिए मेरे ही कहने से तुम शुम्भ-निशुम्भ के पास चली चलो; केश पकड़कर घसीटे जाने से अपना गौरव खोकर मत जाओ।'
'So go, at my word alone, to the side of Shumbha and Nishumbha — do not go with your dignity lost by being dragged there by the hair.'
-
Shloka 78#
देव्युवाच
एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चातिवीर्यवान् ।
किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा ॥devyuvāca
evametad balī śumbho niśumbhaścātivīryavān |
kiṃ karomi pratijñā me yadanālocitā purā ||देवी बोलीं: 'तुम्हारा कहना ठीक है — शुम्भ बलवान है और निशुम्भ भी अत्यन्त पराक्रमी। पर क्या करूँ? मैंने बिना सोचे-समझे पहले ही प्रतिज्ञा कर ली थी।
The Goddess said: 'It is just so — Shumbha is strong and Nishumbha exceedingly valiant. But what can I do? My vow was made long ago without thinking.
-
Shloka 79#
स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः ।
तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु तत् ॥sa tvaṃ gaccha mayoktaṃ te yadetatsarvamādṛtaḥ |
tadācakṣvāsurendrāya sa ca yuktaṃ karotu tat ||'इसलिए तुम जाओ और मैंने जो कुछ कहा है, वह सब आदरपूर्वक असुरराज से कह दो; फिर वह जो उचित समझे, करे।'
'So go, and with all respect tell the lord of asuras everything I have said; then let him do what is fitting.'
Completed your Durga Saptashati Chapter 5 path?
Count it below, light a diya, or share it with family.
Read nextShiva Tandava Stotramशिव ताण्डव स्तोत्रम्Spotted an error? Suggest a correction.
What Durga Saptashati Chapter 5 means
The last episode begins. The demon brothers Shumbha and Nishumbha have seized the worlds. Remembering her promise, the gods go to the Himalaya and praise the Goddess with the famous hymn "Ya devi sarvabhuteshu…" — "to the Goddess who dwells in all beings as consciousness, as intelligence, as sleep, as hunger, as forgiveness, as peace, as mother — salutations again and again."
Ambika (Kaushiki) emerges from the body of Parvati. Shumbha's servants Chanda and Munda see her beauty and tell their master; his messenger asks her to marry Shumbha. She replies that she has vowed to marry only the one who defeats her in battle.
How to chant Durga Saptashati Chapter 5
- PartUttama charitra (last episode, chapters 5–13)
- Presiding formMahasaraswati
- WhenNavratri (Chaitra and Sharad), Ashtami, Fridays
- Prepare. Bathe, sit facing the Goddess on a clean (often red) cloth, and light a ghee lamp. Keep the book on a stand, not on the floor or your lap.
- Continue from the previous chapter. If you are reading the whole text, take up where you stopped; many read one or more chapters each day of Navratri.
- Recite clearly. Read without hurrying and without stopping in the middle of a chapter. If you cannot read Sanskrit fluently, read the Hindi or English meaning alongside.
- Close. At the end of your day's reading, offer flowers and do the aarti.
A common Navratri plan: day 1 — chapter 1; day 2 — chapters 2–3; day 3 — chapter 4; day 4 — chapters 5–8; day 5 — chapters 9–10; day 6 — chapter 11; day 7 — chapters 12–13 (traditions differ). Others read all thirteen chapters in one sitting.
Where Durga Saptashati Chapter 5 comes from
The Durga Saptashati, also called the Devi Mahatmya or Chandi Path, forms chapters 81–93 of the Markandeya Purana and is usually dated to about the 5th–6th century CE. It has seven hundred verses (sapta-shati) as counted in recitation, and is the central text of Shakta worship, read especially during the two Navratris.
About Durga Saptashati Chapter 5
Chapter 5 of the Durga Saptashati (Devi Mahatmya): The gods, oppressed by Shumbha and Nishumbha, praise the Goddess on the Himalaya with 'Ya Devi sarvabhuteshu'; Ambika comes forth from Parvati's body, and Shumbha's messenger brings her his proposal. Verse numbers follow the Markandeya Purana (chapter 85); recitation books that number each speaker line separately count more mantras. It comes from the Markandeya Purana (Devi Mahatmya), Puranic. The text is in Sanskrit.
Sanskrit text: Sanskrit Wikisource — Markandeya Purana, chapter 85. Transliteration and meanings by The Hindu Book.
Frequently asked questions
Who wrote Durga Saptashati Chapter 5?
Durga Saptashati Chapter 5 comes from the Markandeya Purana (Devi Mahatmya) (Puranic).
Where can I read Durga Saptashati Chapter 5 lyrics in English?
This page has the full Durga Saptashati Chapter 5 in Sanskrit (Devanagari) with the English transliteration under every verse, and the meaning of each verse in Hindi and English. Use the Chant and Meaning buttons above the verses to show only what you need.
दुर्गासप्तशती पञ्चमोऽध्यायः — देवीदूतसंवाद का अर्थ क्या है?
इस पेज पर दुर्गासप्तशती पञ्चमोऽध्यायः — देवीदूतसंवाद के हर पद के नीचे उसका सरल हिंदी अर्थ और अंग्रेज़ी अर्थ दिया गया है।
How many verses are there in Durga Saptashati Chapter 5?
Durga Saptashati Chapter 5 has 79 verses as given on this page.
In which language is Durga Saptashati Chapter 5?
Durga Saptashati Chapter 5 is in Sanskrit. This page gives the original text in Devanagari with Roman transliteration and meaning in Hindi and English.
How long does it take to recite Durga Saptashati Chapter 5?
A full recitation takes about 22 min.
To whom is Durga Saptashati Chapter 5 dedicated?
Durga Saptashati Chapter 5 is dedicated to Durga. Chapter 5 of the Durga Saptashati (Devi Mahatmya): The gods, oppressed by Shumbha and Nishumbha, praise the Goddess on the Himalaya with 'Ya Devi sarvabhuteshu'; Ambika comes forth from Parvati's body, and Shumbha's messenger brings her his proposal. Verse numbers follow the Markandeya Purana (chapter 85); recitation books that number each speaker line separately count more mantras.
Which famous hymn is in chapter 5?
"Ya devi sarvabhuteshu", the Aparajita Stuti, praising the Goddess present in all beings.
Who is Kaushiki?
The form of the Goddess that emerges from Parvati's body (kosha) in chapter 5.










